ภาพยนตร์สั้น ศิลปะทางเลือกของคนยุคนี้ที่มาแรงเสียจนใคร ๆ หลายคนเกิดอาการคันไม้คันมืออยากได้ชื่อว่าเป็น "คนทำหนังสั้น" กับเขาบ้างสักเรื่องจะเป็นเพราะเครื่องไม้-เครื่องมือการตัดต่อ หรือเทคโนโลยีที่หาซื้อกันได้ในตลาด หรือจะเหตุผลอื่นใดก็ตามแต่ การทำหนังวันนี้ไม่ได้ถูกจำกัดวงเฉพาะคนสร้างภาพยนตร์ นักเรียนภาพยนตร์และนักลงทุนอีกต่อไปและข้อดีประการหนึ่ง คือ หนังสั้นสามารถให้คนทำใส่ความเป็นตัวของตัวเองได้มากที่สุด

ภาพยนตร์เป็นศาสตร์แขนงหนึ่งที่รวบรวมศิลปะแขนงต่าง ๆ เอาไว้ตั้งแต่ถ่ายภาพ แสดง จัดฉาก บท เสียง ดนตรี ตัดต่อ การทำหนังสั้นจึงเป็นทางเลือกแรกให้คนที่สนใจได้แสดงออกเพราะประหยัดและง่าย

โครงการชวนเด็กดูหนัง โดย10 นักทำหนังเป็นหนึ่งในโครงการที่ใช้ความน่าสนใจของศิลปะแขนงนี้มาเป็นจุดขายในการทำงานสื่อสารกับเด็กใน โครงการยุทธศาสตร์สื่อเด็ก มูลนิธิเพื่อการพัฒนาเด็ก ผ่านการสนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) สร้างแบบอย่าง ชักชวนและนำเสนอภาพยนตร์ดีดีเพื่อเด็ก

ดร.สายฤดี วรกิจโภคาทร รองผู้อำนวยการสถาบันแห่งชาติเพื่อการพัฒนาเด็กและครอบครัว ม.มหิดลและเจ้าของรายการรักลูกให้ถูกทางพูดถึงความสำคัญและแบบการทำหนังเพื่อเด็ก "หนังที่ได้รับรางวัล หลายเรื่องทำความเข้าใจ 'เนื้อสาร' ยาก แม้แต่ผู้ใหญ่เอง" คำถาม คือ ทำไม? คนทำหนังที่ต้องการทำหนังเพื่อเด็กน่าจะทำความเข้าใจโจทย์นี้

หนังดีดีเพื่อเด็กเป็นโจทย์ที่ท้าทาย "ประเด็นหนึ่งที่คนทำหนังต้องคิด คือ ความแตกต่างเรื่องการรับรู้ระหว่างเด็กในเมืองกับเด็กในชนบท อะไรที่พวกเค้าเข้าใจได้ง่าย หนังเพื่อเด็กน่าจะเป็นเรื่องที่เข้าใจได้เลยไม่ต้องตีความมากจนคลาดเคลื่อน" ดร.สายฤดี ย้ำว่าในส่วนคนทำหนังอาจจะคิดหวังว่าหนังของเราจะต้องได้รางวัล "คงเป็นเรื่องที่คิดได้เพียงแต่ว่าอย่าให้ตัวรางวัลกลายเป็นกรอบบีบรัดการทำงานจนทำให้เนื้อสารในหนังยากสำหรับเด็ก"

"สิ่งดีดีจากเนื้อสารในหนังจะตัดทอนเวลาส่วนที่เด็ก ๆ จะเอาไปใช้ทำเรื่องราวอื่น ๆ เรียนรู้-ทดลองยาเสพติด เหล้า บุหรี่ จนเกินความพอดี เราน่าจะทำให้เค้ามองเห็นถึงคุณค่าของชีวิต เด็กหนึ่งคนกับสมองหนึ่งก้อน เราควรจะเป็นส่วนหนึ่งของการจุดประกายความมุ่งมั่น ความหวังดี ทัศนะที่ดีงามต่อชีวิต"

พฤติกรรมของเด็กสะท้อนถึงสภาวะทางสังคม ในหลาย ๆ กรณี แรงกดดันจากสังคมรุนแรงถึงขั้นทำให้เด็กตัดสินใจฆ่าตัวตาย ขณะสังคมไม่มีทางออกว่าต้องทำอย่างไร ดร.สายฤดี เปิดเผยว่า "เนื้องานอันหนึ่งของ สสส. ใน จ.เชียงใหม่ เปิดกรณีศึกษาเด็กในโรงเรียนซึ่งถูกรังแกจากเพื่อนที่ตัวโตกว่าทั้งทางกาย วาจาหรือการไม่ให้เข้ากลุ่ม ทำร้ายร่างกาย ขู่เข็ญเอาเงินลักษณะเช่นนี้เข้าข่ายรังแกจนเกิดเป็นแรงกดดัน"

"การถูกรังแกจากเด็กที่ตัวโตกว่าในโรงเรียนเป็นภาพซ้ำ ๆ ที่เกิดขึ้นมาแล้วทุกยุคสมัยและเกิดขึ้นกับเด็กทุก ๆ ลักษณะ เช่น บางกรณีกับเด็กตัวโตกว่ามาก ๆ จะเจอกับคำว่า "ไอ้ยักษ์" เด็กเรียนดีจะเจอกับคำว่า "ไอ้เก่ง" "หนอนหนังสือ"หรือ “ไอ้แว่น" เด็กที่มีพ่อแม่มารับมาส่งหรือมีฐานะร่ำรวยจะเจอกับคำว่า "คุณหนู" หรือมีแฟนหรืออื่น ๆ แตกต่างกันไป เหล่านี้จะแปรเป็นความกดดันอันอึดอัด ถมทับ จนกลายเป็นปมด้อย" ซึ่งเป็นหน้าที่ของผู้ใหญ่ที่ต้องช่วยเหลือแปรความรู้สึกให้เป็นเรื่องราวทางบวก" ดร.สายฤดีสรุป

ไม่ว่าจะอย่างไร "สมัยก่อนเด็ก ๆ จะอยู่กับพ่อแม่ เมื่อ 'กลับเข้าบ้าน' พ่อแม่จะชดเชยความรู้สึกที่โรงเรียนด้วยขนมแต่เด็กสมัยนี้ไม่ได้อยู่กับพ่อแม่ด้วยเงื่อนไขในหลาย ๆ ด้าน พบว่า มีเพียง 50% ของเด็กต่างจังหวัดที่อยู่กับพ่อแม่ ใคร คือ ผู้ดูแลจิตใจเด็ก ๆ เหล่านี้ ? ต้นปี 2545 เด็กผู้หญิงคนหนึ่งถูกเพื่อน ๆ ล้อว่า "อีทึ่ม" เพียงเพราะเธอเป็นคนขี้อาย อย่างไม่มีใครคาดฝัน เธอแขวนคอตาย อย่างนี้เป็นความรุนแรงที่ปฎิเสธไม่ได้" ดร.สายฤดี ยกตัวอย่าง

ทัตเทพ ทองทาบ จาก www.thaishortfilm.com เจ้าของโครงการชวนเด็กดูหนังบอกว่าโจทย์หลักของโครงการ คือ ทำหนังเด็กให้เด็กดู "โครงการชวนเด็กดูหนังชักชวน 10 คนทำหนังมือรางวัลมาทำหนังให้เด็กดูผ่านมุมมองของผู้ใหญ่ ปกติคนทำหนังต้องทำหนังตามใจคนลงทุนซึ่งจะคิดถึงเรื่องการตลาดเป็นหลัก โครงการชวนเด็กดูหนังจะทำให้คนทำหนังไม่ต้องกังวลเรื่องต้นทุนและการตลาดจะผลิตได้เต็มความสามารถและกระตุ้นให้สังคมหันกลับมาให้ความสำคัญเรื่องสื่อเพื่อเด็ก อย่างตรงไปตรงมา"

"ซึ่งโดยหลักการแล้วสังคมน่าจะมีการจัดเรตติ้งสื่อทุกชนิด เพราะสื่อแต่ละชนิดไม่ได้เหมาะสมกับคนในแต่ละเพศแต่ละวัย เพื่อจะได้ดูว่าชนิดไหนเหมาะสมกับคนวัยไหน อย่างเช่น โครงการชวนเด็กดูหนัง ผู้กำกับแต่ละคนก็ไม่ได้ทำให้เด็กทุกเพศทุกวัยดู บางเรื่อง อาจจะดูได้ทุกวัย ทุกช่วงอายุ บางเรื่องอาจจะเหมาะกับเด็กอายุ 15-18 ปี อะไรอย่างนี้เพราะอาจจะมีคำหยาบหรือสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่ไม่เหมาะสม"

ส่วนคนกลุ่มใดจะเข้ามาจัดเรตติ้งรายการ เจ้าของโครงการให้ความเห็นว่า "คงจะมาจากหลาย ๆ ส่วนด้วยกัน จากฝ่ายผู้ผลิตหรือจากฝ่ายรัฐ เช่น กระทรวงวัฒนธรรมฯชมรมผู้ปกครองเหล่านี้คงต้องช่วยกันหาจุดกึ่งกลางสร้างมาตรฐานจากความคิดเห็นของคนทุกฝ่ายเพราะหากจะใช้มาตรฐานจากกระทรวงวัฒนธรรมฯแล้วห้ามพูดกู-พูดมึงมันก็จะหลุดลอยออกไปจากความเป็นจริงในชีวิต"

เขาบอกต่อว่าเรื่องเรตติ้งคงต้องมองจากจุดกึ่งกลาง มองจากมุมของผู้ผลิต รัฐ นักวิชาการ นักจิตวิทยาเด็กซึ่งเป็นส่วนของการศึกษาหรืองานวิจัย "สื่อ มีอิทธิพลกับเด็กแค่ไหนตรงนี้จะช่วยในการตัดสินใจถึงความเหมาะสมเด็กแต่ละวัยสมควรจะต้องรับรู้สิ่งใดบ้างหรือรายการประเภทใดเหมาะสมกับกลุ่มเด็กวัยใด" ในส่วนความคืบหน้าโครงการชวนเด็กดูหนัง หนัง 10 เรื่อง "เหลือเพียงการเก็บเนียน" ส่วนจะจัดฉายเมื่อไรนั้นเขาบอกว่ายังเป็นภาพร่าง ๆ "อาจจะทำเป็นเทศกาล 'ชวนเด็กดูหนัง' หรือทำ โรด-โชว์ เรื่องนี้ทีมงานต้องคุยทำความตกลงกันอีกรอบ"

ทางด้าน อาทิตย์ อัสสรัตน์ เจ้าของหนังสั้น "มอเตอร์ไซค์" รางวัลชนะเลิศจากเทศกาลภาพยนตร์สั้น มูลนิธิหนังไทย ปี 2543 และกำกับภาพยนตร์ขนาดยาวแนวเรียลลิตี้ในชื่อ "มะหมี่" พร้อมผลงานหนังสั้นอีกหลายเรื่อง ล่าสุด ปี 2548ได้รับทุนสนับสนุนจากโครงการ Rolex Mentor Prot?g? Arts Initiative ไปฝึกอบรมที่อินเดีย เล่าถึงหนังของเขาว่า

“Boy Geniose(ภาคต่อ) เป็นเรื่องราวง่าย ๆ ของตัวละครตัวหนึ่งที่เป็นคนอัดเสียง ครั้งหนึ่ง เขาเข้าไปอัดเสียงในตึกร้างแห่งหนึ่งปรากฏว่ามีเสียงผู้หญิงติดเข้ามาด้วยความแปลกใจเขากับเพื่อนเข้าไปค้นหาที่มาของเสียงพวกเขาเจอ ผี" ผี ของ อาทิตย์ อัสสรัตน์ คือ ความทรงจำจากอดีต "คงต้องติดตามดูเรื่องราว มันจะเฉลยตัวของมันออกมาเอง"

เขากล่าวว่า “5 ปีที่แล้วช่วงที่ผมเริ่มทำหนังใหม่ ๆ ยังไม่มีโครงการหรือการยอมรับสนับสนุนกว้างขวางเท่ากับในปัจจุบัน นอกจาก ความสนใจที่เพิ่มขึ้นแล้วการทำหนังสั้นยังเป็นทางเลือกใหม่ที่น่าสนใจโดยเฉพาะเด็กและเยาวชน ด้านแรกคนดูหนังมีทางเลือกมากขึ้น ด้านที่สองคนทำหนังได้พัฒนาฝีมือ อุปกรณ์ เครื่องไม้-เครื่องมือที่ถูกลงหรือการอบรมทำหนังวิธีการใช้กล้อง-ใช้เครื่องมือ"

"คงต้องยอมรับว่ากระแสการทำหนังสั้นรวมเรื่องของความเท่เข้าไปส่วนหนึ่งซึ่งคงต้องใช้เวลาจะมีคนที่ไม่ทำเพราะเท่ จริง ๆ ถือว่า เป็นเรื่องปกติ วัยหนุ่มวัยสาวอยากลองอยากทำเหมือนกับศิลปะแขนงอื่น ๆ เวลาจะคัดสรรเองเหลือคนทำจริงจัง 2 คน จาก 10 คน เป็นเรื่องธรรมดา" เขากำลังหาตัวเองคนทำหนังมือรางวัลสรุป

พิมพกา โตวิระ คนทำหนังแนวสตรีนิยม อีกหนึ่งคนทำหนังที่เข้าร่วมโครงการและเป็นที่คุ้นเคยของใครหลายคนเจ้าของผลงาน "แม่นาค" และ "คืนไร้เงา" กับหนังเด็กเรื่องแรกของเธอ "Taxi the Hero” เธอเล่าว่า "เป็นเรื่องราวของแท็กซี่ที่จอดรับผู้โดยสารคนหนึ่งที่มาพร้อมกับเด็กซึ่งเดินทางมาจากภาคใต้คล้ายคนมุสลิม เขาบอกให้แท็กซี่ขับรถไปตามแผนที่ยังสถานที่ต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ ช่วงเดินทาง คนขับแท็กซี่รู้สึกถึงความไม่มั่นใจคิดเรื่องราวไปต่าง ๆ นานา ว่า ชายคนนี้กำลังจะให้เด็กทำในสิ่งที่ไม่ดีหรือเปล่า"

"เราตั้งโจทย์ให้คนดูคิดว่า บางครั้งในบางปัญหาผู้ใหญ่เองเป็นคนคิดซับซ้อนมากเกินไปจนก่อความวุ่นวายด้วยประสบการณ์บางชุดเพราะสุดท้ายหนังจบลงอย่างไม่มีอะไรเลย โครงการชวนเด็กดูหนังท้าทายตรงที่เราต้องทำหนังให้เด็กดู เราเชื่อว่า เด็กไม่ได้ซับซ้อนเท่ากับผู้ใหญ่แต่เด็กเค้าจะเข้าใจเรื่องราวต่าง ๆ ได้ดีเท่ากับผู้ใหญ่แต่ซับซ้อนไม่เท่ากัน เราเลยเล่าเหตุการณ์ของความวุ่นวายอันหนึ่งที่เกิดขึ้นจากความคิดเห็นของผู้ใหญ่" หนังมันล้อไปกับสภาพสังคมวันนี้ที่คนไม่มีความมั่นใจโดยเฉพาะกับคนกลุ่มหนึ่งจากภาคใต้ เธอสรุป

เธอทิ้งท้ายถึงคนที่ต้องการจะทำหนังสั้นว่าสิ่งสำคัญอย่างหนึ่ง คือ แรงบันดาลใจ "แรงบันดาลใจมาจากไหน เช่น หนังเรื่องนี้เกิดขึ้นเพราะข่าวกรอบเล็ก ๆ กรอบหนึ่งมีคนมุสลิม 2-3 คน ว่าจ้างให้แท็กซี่ขับวนไปรอบ ๆ กรุงเทพฯ จนแท็กซี่เกิดความหวาดกลัวเข้าแจ้งความเพราะคิดว่าเป็นผู้ก่อการร้าย ปัญหา คือ เราต้องทำเรื่องราวให้ง่ายและเด็ก ๆ สามารถรับรู้ได้" นอกจากนี้เป็นเรื่องทักษะอื่น เช่น การถ่ายภาพ มุมมอง โลเคชั่น

เธอรับรองว่า "หนังเรื่องนี้จะทำให้คนได้เห็นกรุงเทพฯ ในมุมสวยงาม" จากแรงบันดาลใจสู่การถ่ายทอดที่ต้องอาศัยทักษะในการทำงาน คือ ความลงตัวของคนทำหนัง "ควบคุมมันให้ได้ ไม่ใช่ว่า คิดจะใส่อะไรลงไปก็ได้" คือ ความคิดเห็นของเธอ

ดร.สายฤดี ให้ความเห็นสุดท้ายถึงบทสรุปของคนทำหนังเด็กซึ่งมีประสาทรับรู้ไวต่อเรื่องราวและอารมณ์ว่า "รายการทีวีส่วนใหญ่ไม่ได้ทำให้สมองของเด็กถูกพัฒนา สมองในส่วนการมองเห็นอาจจะได้แต่สมองส่วนคิด สมองในส่วนของเหตุผลหรือสมองส่วนที่ควบคุมให้ร่างกายทำงานไม่ได้รับการพัฒนา"

"ถามว่า สังคมวันนี้เอาอะไรใส่เข้าไปในสมองเด็ก แฟนทิ้งก็ฆ่าตัวตาย แม่ไม่ให้เล่นเกมส์ พ่อไม่ให้ไปเที่ยวก็กินยาตาย ด้วยโครงสร้างครอบครัวที่ไม่เข้มแข็ง คนทำหนังต้องสื่อสารออกไปอย่างตรงไปตรงมา เข้าใจได้ง่าย เสพได้ง่าย แสดงให้เห็นถึงพลังใจหรือมีผลต่อจิตใจในเชิงบวก ขับเน้นความเป็นดี ซื่อสัตย์ พูดไปอาจจะคล้ายกับหนังสือธรรมะแต่หากเรามองในมุมของผู้ใหญ่ที่มีวุฒิภาวะในการเลือกรับ เราต้องเลือกสิ่งที่มีความหมายและสร้างสรรพลัง เด็ก ๆ น่าจะรู้สึกว่าดูหนังของเราแล้วเค้าอยากจะเป็นคนดี มีเหตุผลและปัญญา"

"รายการสำหรับเด็กควรจะได้รับการจัดเรตติ้ง แบ่งหมวดไปตามอายุ เพศ วัย ตามความเชี่ยวชาญของคนแต่ละกลุ่มผ่านการตรวจสอบเนื้อหาภายใต้กรอบกติกา ไม่ใช่ว่า คนผลิตคิดไปทาง นักวิชาการคิดไปทาง พอมีหนังเรื่องใดอ่อนไหวต่อเส้นศีลธรรมก็มาออกแถลงข่าว วิจารณ์ ก่อให้เกิดความขัดแย้งมากกว่าการประสานความคิด ทำหนังออกมาก็กลัวว่าจะโดนใครวิจารณ์ตามหลัง" ดร.สายฤดี สรุป

ใช่หรือไม่ว่า ทำหนังให้ปลอดภัยทางอารมณ์แต่ไม่น่าเบื่อ นับว่าเป็นโจทย์ที่ท้าทายกว่า ?

ทีมงาน ThaiNGO
มูลนิธิกองทุนไทย
webmaster@thaingo.org

30 มกราคม 2548