ดอยหลวงคนเชียงดาว ‘เราไม่เอากระเช้า’

เวทีมหกรรมดอยหลวงเชียงดาว 3-5 ธันวาคม 47 ณ. ลานชุมชนริมฝั่งน้ำแม่ปิง อ.เชียงดาว ปิดตัวเองลงอย่างถึงใจพร้อมคำยืนยันประกาศเจตนารมณ์ให้โอกาสรัฐบาล ฯพณฯ พ.ต.ท. ทักษิณ ชินวัตร ทบทวนโครงการพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวดอยหลวงเชียงดาวด้วยการสร้างกระเช้าไฟฟ้าและคอนเสริ์ตจากเขาใหญ่-ดอยหลวง คาราวะดิน-น้ำ-ป่า โดย น้าหมู พงษ์เทพ กระโดนชำนาญ

โครงการพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวด้วยการสร้างกระเช้าขึ้นสู่ยอดดอยหลวงเชียงดาวถูกกำหนดขึ้นภายใต้ความเห็นของบุคคลบางกลุ่ม เพียงคำกล่าวว่า ‘น่าจะพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว’ เมื่อต้นปี 2546 ของนายกรัฐมนตรี ทักษิณ ชินวัตร ขณะเดินทางด้วยเฮลิคอปเตอร์ผ่านดอยหลวงไปยังดอยอ่างขางเพื่อรอรับเสด็จสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ กระแสการสร้างกระเช้าขึ้นดอยหลวงจึง ‘บูม’ ก่อนตกเป็นประเด็นสาธารณะที่ภาคประชาชนหลายภาคส่วนเฝ้ามอง

ดอยหลวงเชียงดาว ถูกเปิดตัวผ่านสื่อมวลชน ราวมกราคม 2518 แพร จารุ บรรณาธิการหนังสือ ‘เดือนเต็มดวงที่ดอยหลวงเชียงดาว’ บันทึกเอาไว้อย่างน่าสนใจว่า เริ่มต้นด้วย รายการ ภูมิศาสตร์ปริทรรศน์นำเสนอหนังขาว-ดำ เรื่องเส้นทางเดินสู่ดอยหลวงเชียงดาว ทางสถานีช่อง 8 ลำปาง เพียงเท่านั้นทัพสื่อมวลชนแขนงต่าง ๆ ทั้งนักข่าวและนักเขียนสารคดีต่างมุ่งขึ้นดอยหลวงเชียงดาว

บก. แพร จารุ บันทึกเอาไว้อีกว่า ‘ไม่นานเรื่องราวและภาพถ่ายของดอยหลวงเชียงดาวก็ถูกเปิดเผยจากนักเดินทางที่กลับลงมา ในช่วงแรก ๆ เรื่องราวของดอยหลวงเชียงดาว ถูกนำเสนอสู่สาธารณะชนอย่างเต็มไปด้วยความท้าทาย ภาคภูมิที่ได้ไปที่นั่น เสน่ห์ของขุนเขา ความงามอันน่ามหัศจรรย์ของพันธุ์ไม้ที่ไม่เคยพบเคยเห็นที่ไหนมาก่อน สัตว์ป่าและสมุนไพร’

‘ผู้ที่นำเสนอเรื่องดอยหลวงเชียงดาวและถ่ายภาพพันธุ์พืชแปลก ๆ และสวยงามในยุคแรก ๆ พวกเขาบางคนยังมีชีวิตอยู่และไม่กล้าเดินทางมาดอยหลวงเชียงดาวอีก บ้างก็ทนไม่ได้กับการมาเห็นสภาพที่เป็นอยู่เวลานี้ วันที่ดอยหลวงเชียงดาวมีความงามและมีพันธุ์พืชบางอย่างเป็นเพียงเรื่องเล่า กาลครั้งหนึ่ง บางคนเสียใจและกล่าวโทษตัวเองอยู่เงียบ ๆ ว่าหลังจากเขามาพบและถ่ายภาพไปลงหนังสือได้ไม่นานพืชพันธุ์นั้นก็หายไป แมลงและผีเสื้อที่เคยบินอยู่อย่างเสรีก็ถูกจับไปขายเพราะมีผู้ซื้อเข้ามาเสนอราคา ธรรมชาติและชีวิตบนนั้นถูกซื้อ-ขายอย่างรวดเร็ว’

‘นักเขียน นักข่าวสารคดีหลายต่อหลายคนรู้สึกผิดเพราะเขานำเสนอแต่ความงามและท้าทายให้พิชิตแต่ไม่ได้พูดถึงจิตสำนึก ความรักต่อธรรมชาติและการช่วยกันดูแล เป็นธรรมดา ใคร ๆ ก็ต่างคิดไม่ถึงผู้คนในพื้นที่ไม่รู้เท่าทันถึงวันนี้พวกเขาได้แต่เสียดาย’ และวันนี้ถึงกับจะมีการสร้างกระเช้าขึ้นดอยหลวง

เปิดตำนานเชียงดาวก่อนจะมีกระเช้า…เชียงดาว มีชื่อปรากฏอยู่ในเรื่องเล่า ตำนาน ความเชื่อ และพงศาวดารต่าง ๆ หลากหลายอย่างพอจะนับอายุประมาณกันได้ถึง 707 ปี เป็นอย่างน้อย ตำนานเจ้าหลวงคำแดงนับเป็นอมตะทางความเชื่อเรื่องหนึ่งซึ่งอยู่คู่กับดอยหลวงเชียงดาวจนเป็นที่กล่าวขานสืบเนื่องกันมาจนถึงปัจจุบันและขยายวงออกไปทั่วเขตแคว้นภาคเหนือตอนบนทั้งลุ่ม

เจ้าหลวงคำแดงตำนานแห่งปฐมกษัตริย์ล้านนา เป็นที่นับถืออย่างให้ความเคารพ ตำนานสุวรรณคำแดง(ชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่ง)ได้รับการบันทึกผ่านตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ตามตำนานเมืองโบราณหลาย ๆ เรื่อง กล่าวถึง เจ้าสุวรรณคำแดงเอาไว้หลากหลายเรื่องราวสะท้อนออกมาในเชิงพิธีกรรมและการคัดลอกตำนานสำนวนต่าง ๆ ในสมัยที่เชียงใหม่ยังเป็นศูนย์กลางของการศึกษาพุทธศาสนาและศูนย์อำนาจทางการเมือง

ขุนเขาแห่งความศักดิ์สิทธิ์ แหล่งรวมความหลากหลายทางชีวภาพทั้งพืชพันธุ์สัตว์ป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ แหล่งกำเนิดสายน้ำปิง คำกล่าวขวัญถึงดอยหลวงเชียงดาวที่ไม่เกินความเลยความจริง นิคม พุทธา ประธานประชาคมอำเภอเชียงดาว บันทึกถึงความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติและชีวิตของผู้คนลุ่มน้ำปิงตอนบนกับดอยหลวงเชียงดาวเอาไว้ในหนังสือดอยหลวงเชียงดาวเอาไว้อย่างน่าสนใจ

“ดอยหลวงเชียงดาว เป็นส่วนหนึ่งของเทือกแดนลาวทอดยาวลงมาจากทางทิศเหนือ กลุ่มภูเขาซึ่งแบ่งแนวเขตลุ่มน้ำโขงกับสาละวินและพื้นที่ป่าภูเขาสูงที่เชื่อมยาวลงมาทางทิศใต้ติดกับเทือกถนนธงชัยทางด้านฝั่งตะวันออก อันเป็นพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนบน”

“ดอยหลวงเชียงดาว เป็นทิวเทือกหินปูนซึ่งตั้งอยู่กึ่งกลางระหว่างที่ราบลุ่มน้ำแม่แตงตอนบน ต.เมืองคอง อ.เชียงดาวกับอ.เวียงแหงและต.เมืองงาย ต.เชียงดาวและต.แม่นะ อ.เชียงดาว จ.เชียงใหม่ บนที่ราบลุ่มน้ำแม่ปิงหรือเรียกว่า ‘แอ่งลุ่มน้ำปิงตอนบน’ ปัจจุบันเกิดการกระจายตัวของชุมชนกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ม้งบ้านสันป่าเกี๊ยะ(แม่ตะมาน) ลาหู่บ้านป่าโหล ลีซูบ้านนาเลา คนลัวะซึ่งทำสวนเมี่ยงตั้งแต่บ้านปางโฮ้ง บ้านฮ่าง แม่แมะ ปางมะโอ ชุมชนปกาเกอญอ(กะเหรี่ยง) บ้านยาวทุ่งโป่ง บ้านยางปู่โต๊ะ บ้านแม่คองซ้าย แม่ป่าเส้า บ้านใหม่หนองบัว บ้านห้วยบ้าน รวมไปถึงคนไทยพื้นราบหลายครอบครัว”

“ชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิมเหล่านี้ต่างได้อาศัยทรัพยากร ดิน น้ำ ป่า บนความหลากหลายของพื้นที่เพื่อดำรงชีวิตมาช้านานตั้งแต่พื้นที่ป่าดิบเขาบนดอยสูง ป่าสน ป่าเบญจพรรณในที่สูง-ต่ำ ป่าดิบชื้นในหุบเขาและป่าเต็งรัง ยังกล่าวได้ว่าชีวิตผู้คนในชุมชนดั้งเดิมดำรงอยู่ได้อย่างสัมพันธ์กลมกลืนกับระบบความหลากหลายในพื้นภูมิประเทศโดยรอบของดอยหลวงเชียงดาว เพาะบ่มจนก่อเกิดเป็นจารีต ประเพณี พิธีกรรม ความเชื่อ,เป็นระบบ สังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ กลายเป็นความสัมพันธ์ซึ่งพึ่งพาอาศัยร่วมกันระหว่าง คนกับป่า อย่างลึกซึ้ง”

คุณนิคม บันทึกเอาไว้ต่อมาว่า “ดอยหลวงเชียงดาวเป็นภูเขาดงดอยศักดิ์สิทธิ์ที่คนท้องถิ่นให้การเคารพนับถือมาตั้งแต่อดีต ไม่เฉพาะเพียงแต่ว่า ดอยหลวงเชียงดาวเป็นที่สิงสถิตของเจ้าหลวงคำแดงปฐมกษัตริย์ของผืนดินล้านนาเท่านั้น ดอยหลวงเชียงดาวยังเป็นที่อยู่อาศัยของผีบ้านผีเมือง เสื้อบ้านเสื้อเมือง ผีป่า ผีเขา ความเชื่อเรื่องผี ได้ส่งผลให้ผู้คนท้องถิ่นมีปฎิสัมพันธ์กับดอยหลวงเชียงดาวกับฐานทรัพยากรผืนป่าบริเวณนี้ด้วยความเคารพนบน้อม เช่น การบุกเบิกที่ทำกิน ทำไร่ ทำนาก็มีการบนบานสานกล่าว ผีไร่ผีนา การขุดเหมือง ตีฝายเอาน้ำเข้านาเมื่อเสร็จแล้วก็ต้องเลี้ยงผีฝายได้หาอยู่หากินของป่า อาหาร เครื่องใช้ไม่สอยอื่น ๆ ทีได้จากป่าก็มีกาเลี้ยงผีป่าผีต้นน้ำ”

“ความสัมพันธ์เชิงระบบระหว่างวิถีชีวิต ของชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิมที่นี่กับฐานทรัพยากรดินน้ำป่า ความหลากหลายทางชีวภาพของดอยหลวงเชียงดาวจึงเป็นไปอย่างการพึ่งพาอาศัย เกื้อกูลและเคารพ ตราบกระทั่งปรากฏการณ์ทางสังคมได้เริ่มเปลี่ยนแปลงไป เมื่อเจ้าหน้าที่รัฐเข้ามาปรับปรุงทางล้อ (ทางเกวียน)ลัดเลาะมาตามสายน้ำแม่ปิง จากเมืองเชียงใหม่ ผ่าน อ.แม่ริม แม่แตง เข้าสู่เชียงดาว แยกซ้ายไป อ.เวียงแหง ตรงไปสู่ลุ่มน้ำแม่ฝาง(สาขาน้ำกกไหลลงแม่น้ำโขง)ตั้งแต่ อ.ไชยปราการ ฝางและแม่อายเลี้ยวขวาไป อ.พร้าว ลุ่มน้ำแม่งัดตัดทะลุข้ามเทือกสันปันน้ำไป อ.แม่สรวย แม่ลาว บนเส้นทางดังกล่าว ผู้คนในอดีตได้เคยใช้เป็นเส้นทางยุทธศาสตร์เชื่อมโยงในด้านเศรษฐกิจ วัฒนธรรม การซื้อขายแลกเปลี่ยนขนถ่ายสินค้าและแม้กระทั่งยุทธศาสตร์ทางด้านการเมือง การปกครอง”

“ตั้งแต่นั้นมาพื้นที่ป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรังที่อยู่รายรอบพื้นที่ดอยหลวงเชียงดาว พื้นที่ป่าที่ราบลุ่มสองฝั่งน้ำแม่ปิงได้เกิดบริษัทสัมปทานตัดไม้ ตัดถนนบุกเบิกเส้นทางเข้าไปในพื้นที่ป่า ตัดฟันไม้สัก ชักลากลงสู่ลุ่มน้ำแม่ปิงผูกมัดต่อกันเป็นแพล่องสายน้ำปิงเข้าสู่โรงเลื่อยไม้แปรรูปที่ตัวเมืองเชียงใหม่”

“ดอยหลวงเชียงดาว ถูกประกาศจัดตั้งเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าตาม พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2503 ในปี 2521 โดยกรมป่าไม้ได้จัดส่งเจ้าหน้าที่ป่าไม้จากส่วนกลางเข้ามาประจำเพื่อทำหน้าที่ในการป้องกันการตัดไม้ทำลายป่าและล่าสัตว์ป่าซึ่งการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยเชียงดาวเป็นการไล่จับกุมชาวบ้าน ตอกย้ำให้เราเห็นว่า รัฐอำนาจส่วนกลางมีอำนาจเหนือการจัดการทรัพยากรโดยท้องถิ่น”

“การห้ามมิให้ชุมชนท้องถิ่นเข้าป่าหาเห็ด หาหน่อไม้เป็นอาหาร หาสมุนไพรเป็นยารักษาโรค หาไม้ใช้สอยในการดำรงชีวิตโดยเฉพาะอย่างยิ่งการห้ามมิให้มีการล่าสัตว์ตัดไม้ ห้ามไม่ให้มีการบุกรุกแม้กระทั่งการบุกเบิกที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกินทำให้ความสัมพันธ์ของชุมชนท้องถิ่นและการจัดการทรัพยากรค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงรูปร่างไปจากเดิม”

มหกรรมดอยหลวงเชียงดาวสะท้อนภาพความงาม ของธรรมชาติบนดอยหลวงก่อนแปรเปลี่ยน ความงดงามบนเส้นทางเดินธรรมชาติกำลังจะเปลี่ยนแปลงเมื่อความเจริญและผู้คนเข้าไปถึงมากขึ้น มากขึ้น เพียงการยืนมองความงามของยอดดอยหลวง จากลานชุมชนริมฝั่งน้ำแม่ปิง เชิงดอย หลายคนคงคิดถึงความงามอย่างไม่อาจหักห้ามหัวใจเพื่อไปให้ถึงตราบการไปถึงยอดเป็นไปภายใต้สำนึกของการรักษาไม่ใช่การพิชิต เมื่อนั้น ธรรมชาติและความศักดิ์สิทธิ์ของดอยหลวงเชียงดาวจะยังคงอยู่ ภายใต้ขอบเขตโครงการพัฒนา แหล่งท่องเที่ยวด้วยการสร้างกระเช้าขึ้นสู่ยอดดอยจะทำให้เกิดความเสียหายติดตามมากับดอยหลวงเชียงดาวอย่างไร ประชาคมคนเชียงดาวนั่นเองจะเป็น คำตอบสุดท้าย ของตำนานอีกบทซึ่งจะเปลี่ยนแปลงคุณค่าของ ดอยเจ้าหลวงคำแดง ดอยหลวงของคนเชียงดาว

..............................................................

หลอมพลังยิ่งใหญ่ย่อมไชโย

..เอ๋ย..พลังร่วม พี่น้อง พลังใจ หลอมพลังยิ่งใหญ่ ยอ่มไชโย.. ไชโย้

แสงดาว ศรัทธามั่น จากหนังสือเดือนเต็มดวงที่ดอยหลวงเชียงดาว

ทีมงาน ThaiNGO
มูลนิธิกองทุนไทย
webmaster@thaingo.org

13 ธันวาคม 2547