ท้องฟ้าเหนือตัวเมืองพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี เริ่มสาง พ่อค้าแม่ขายเริ่มต้นทำมาหากินจัดวางผักปลาให้ลูกค้าได้จับจ่ายซื้อหา ตลาดเช้าบริเวณขนส่งเมืองพิบูลฯคึกคักขึ้นตามจังหวะเวลา ยามเช้า ลุงร้านขายกาแฟตั้งน้ำ ติดเตาไฟ จัดเรียงปาท่องโก๋ ลูกค้า 2 คน พูดคุยกันผ่านสำเนียงท้องถิ่นพร้อมกับจิบกาแฟนมหวานข้น จับความได้ถึงเรื่องการเลือกตั้งที่ผ่านมา

“พิบูลมังสาหาร เป็นเมืองใหญ่ เมื่อก่อนนี้ธรรมชาติ ผักปลาอุดมสมบูรณ์มาก คนโบราณ ถึงตั้งชื่อให้อย่างนี้” ลุงร้านขายกาแฟ ‘โอ่’ ให้ฟังอย่างภาคภูมิในความเป็นคนพิบูลของแกระหว่างฆ่าเวลารอ ‘พี่ตุ๊กตา-กลุ่มดินสอสี’ ออกมารับเข้าไป ’บ้านค้อใต้-ปัญญาธารของพรานปลา’ ห้องเรียนชุมชนอีกห้องหนึ่งที่น่าสนใจของทริปส์ห้องเรียนชุมชน ก่อนจะถึงงานมหกรรมห้องเรียนชุมชนที่จะเกิดขึ้นในอีกหนึ่งเดือนข้างหน้า(1-3 เมษายน)

สาธิตวิธีการทำเครื่องมือหาปลา

บ้านค้อใต้-ปัญญาธารของพรานปลา จ.อุบลราชธานี อยู่ห่างจากตัวเมืองพิบูลฯเรียบเรื่อยผ่านแก่งสะพือออกไปราว 5 กิโลเมตร ชีวิต ซึ่งผูกพันอยู่กับการทำประมงริมฝั่งมูน(แม่น้ำมูล)มานานหลายชั่วอายุของคนค้อใต้ถูกถ่ายทอดผ่านห้องเรียนชุมชนห้องนี้ เรียนรู้ชีวิตเรื่องราวของพรานปลาจากเครื่องมือประมง ตั้งแต่ตุ้มลานขนาด 9 เมตรไปจนถึงเบ็ดตกปลาสายเล็กจนถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นหลังจากมีเขื่อนปากมูล เขื่อน ที่ทำให้ชีวิตของ พ่อคำสิงห์ ทองเนื้อ หนึ่งในพรานปลา บ้านค้อใต้ ต้องเปลี่ยนไป

63 ปี ของ คุณพ่อคำสิงห์ ทองเนื้อ ยามนี้ วันวัยได้เปลี่ยนแปลงความแข็งแกร่งของวัยหนุ่ม ชีวิตพรานปลา ของแกกลายเป็นเพียงภาพความทรงจำเล่าให้ลูกหลานฟังถึงความสมบูรณ์ของลำมูน “โอ๊ย เมื่อก่อนนี้ น้ำท่าสมบูรณ์ ปลาในมูนมีเยอะ มีสายเบ็ดเพียงคันเดียวหย่อนลงมูนก็ได้ปลากันง่าย ๆ ไม่อดปลา ไม่อดข้าว หรืออย่างเวลาไปอาบน้ำถือเอาเบ็ดลงไปหย่อน เอากุ้ง เอาไส้เดือนเสียบไว้ อาบน้ำเสร็จก็ได้ปลามากิน เยอะขนาดนั้น”

ช่วงที่แข็งแรง พ่อคำสิงห์ ก็เหมือนกับชาวบ้านชนบทคนอื่นที่ต้องออกไปทำงานรับจ้างนอกหมู่บ้าน “ไปก็ไม่ได้ไปทำอะไร ไปลากอวนปลาให้เถ้าแก่เรือปลา เถ้าแก่นี่เป็นคนพิบูลฯเค้ามาติดต่อจ้างเรา ไปไกลหลายที่ อยุธยา ชัยนาท นครสวรรค์ พิจิตร บางบุนนาค โน่นแน่ะ คนค้อใต้คุ้นเคยกับการจับปลามาทั้งชีวิต น้ำมูน เป็นสายเลือดหลัก” แกสำทับต่อประโยคว่าที่ออกไปรับจ้างเป็นการสร้างรายได้เสริมมากกว่าจะทำงานจริงจัง

จนวันหนึ่งเหตุการณ์ได้เริ่มเปลี่ยนแปลงออกไปจากเดิม นับตั้งแต่เขื่อนปากมูลแล้วเสร็จในปี 2537 “ปลาค่อยหายไปจากน้ำมูนเรื่อย ๆ ยิ่งปีนี้ยิ่งแย่มากกว่าเดิมมาก สร้างเสร็จปีแรก ๆ ยังพอมีปลา ปลาขึ้นจากโขง ตัวโต ๆ ช่วงนั้นยังไม่ปิด-เปิดเขื่อน 4 เดือน ตลอดลำน้ำมูนมีชาวบ้านที่เดือดร้อนอีกหลายครัวเรือน” แกสำทับว่า “เขื่อนปากมูล ทำให้ปลาขึ้นมาวางไข่ไม่ได้ เขื่อนปิดกั้นทางขึ้นลงของปลา จากน้ำโขงถึงน้ำมูน เพราะปกติปลาจะว่ายจากโขงลงมูนตามฤดูกาล ทีนี้ เมื่อปลาไม่ได้ขึ้น-ลงตามฤดูกาล มันก็ไม่มา หายไปเลย”

อีกอย่างหนึ่งที่พ่อคำสิงห์ แกเน้นเสียงให้ฟัง ถึงการเปิด-การปิดเขื่อนช่วงเดือนพฤษภาคม-สิงหาคมก็ไม่ได้ถูกต้องตามฤดูกาลของปลาที่ขึ้นมาจากโขง “นักวิชาการเขื่อนอาจจะรู้เรื่องการสร้างเขื่อน แต่ไม่รู้ถึงฤดูของปลาที่ขึ้นจากโขงสักแต่จะเปิดเดือนพฤษภาคม-สิงหาคม ซึ่งมันผิดปกติ ธรรมชาติเสียศูนย์ ปลาไม่อาจจะขึ้นจากโขงได้ในลักษณะธรรมชาติของมันเอง” แกเปรียบให้ฟังว่าเหมือนกับเราเคยใช้ถนนสายหลักเดินกลับบ้านต่อมามีคนสร้างกำแพงปิดเส้นทาง เราก็กลับไม่ได้ ต้องไปใช้ทางเส้นอื่น

ดื่มน้ำซับและสาธิตวิธีการซ่อมข่าย

“ปลาจากโขงจะขึ้นมาตามร่องน้ำธรรมชาติ เมื่อปลาว่ายมาตามธรรมชาติมาเจอร่องน้ำที่ถูกกั้นมันก็ต้องเปลี่ยนเส้นทางลงไปตามร่องน้ำสายอื่นในโขง น้ำโขงเป็นน้ำสายใหญ่มีร่องน้ำเล็ก-ใหญ่หลายสาย เมื่อร่องน้ำถูกกั้นในปีต่อไปมันจึงไม่กลับมา ไปหาเส้นทางอื่น ร่องน้ำสายอื่น แม่โขงกับแม่มูนนั้นสบกัน แม่มูนได้ปลาที่ขึ้นมาจากแม่โขงเมื่อปลามาถึงปากน้ำแล้วไม่มีน้ำมันจึงไม่มา มันเป็นอย่างนั้น”

เมื่อไม่อาจจับปลา เครื่องมือการทำประมงจึงกลายเป็นเพียงเครื่องประดับตามโรงแรมและรีสอร์ทหรู เบ็ดราว คือวิธีการที่พ่อคำสิงห์แกถนัดมากโดยการใช้เชือกสายยาวขึงเป็นแนวตามลำมูนแล้วใช้สายเบ็ดจับต่อหย่อนเป็นช่วง ๆ “ไม่ทันหมดสายเชือกปลาก็กินเหยื่อ ดึงปลาขึ้นใส่เรือแทบไม่ทัน เสียบเหยื่อทางนี้ทางโน้นปลากินเหยื่อแล้ว เผลอ ๆ นี่ เบ็ดใหม่ ๆ ที่ยังไม่ทันใส่เหยื่อ ปลาก็มากินแล้ว” พ่อคำสิงห์แกหัวเราะตาปริ่มน้ำถึงวันเวลาของอดีต ทุกวันนี้ พ่อคำสิงห์ แกขายของเล็ก ๆ น้อย ๆ ในหมู่บ้านค้อใต้ ด้วยวัยที่ไม่อาจหาปลาได้เหมือนสมัยยังหนุ่มแต่ก็ยังพอหาปลามากินในครัวเรือนบ้าง ทั้งจำนวนปลาที่น้อยลงและร่างกายสังขารที่ล่วงเลย แกไม่อาจจะนั่งเรือและใช้เวลาหาปลาได้มากมายเหมือนเมื่อก่อน

บ้านค้อใต้ชุมชนของพรานปลา ทุกคนผูกพันกับสายน้ำ คนหาปลา มีฝีมือใกล้เคียงกันมาก ๆ ไม่ว่าจะใช้ตุ้มลานหรือลงข่าย “ปลามีมากจนเรียกได้ว่าสามารถหล่อเลี้ยงชีวิตคนได้ทั้งเมืองพิบูลฯ เมืองพิบูลจึงได้ชื่อว่าพิบูลมังสาหาร” พ่อคำสิงห์ย้อนเวลาถึงปลาตัวใหญ่ที่สุดที่แกเคยจับได้ “เจ้ากะโห้ ขนาด 120 กิโลกรัม ตัวนั้น เอาสองขาขึ้นคร่อมมันขาของเรายันไม่ถึงพื้นดิน” คืนนั้นแกไปลงตุ้มยาว 9 เมตร “ปลาเล็กมารุมตุ้มได้ยินเสียงครืดคราดที่ปลายตุ้มตัวของมันทับสายเบ็ดที่ติดกับหลักหย่อนตุ้ม พ่อเริ่มคิดแล้วว่า เออ ท่าตัวจะใหญ่มาก ปรากฏว่ามันกินเบ็ดของเรา”

การหย่อนตุ้มจะติดเบ็ดล่อปลาใหญ่ เอาไว้ที่ก้นโดยใช้สายเบ็ดถ่วงที่ก้นแล้วโผล่ตัวเบ็ดออกไปข้างนอก เอาเชือกสอดเข้าทางปากตุ้มแล้วใช้ตัวเบ็ดแขวนออกไปทางข้างห่างไปหนึ่งนิ้วมือ เบ็ดจะเป็นส่วนที่ล่อปลาใหญ่ส่วนตุ้มจะล่อปลาเล็ก ปลาเล็กจะเข้าตุ้มทางก้น ส่วนปลาใหญ่จะกินเบ็ด เมื่อปลาใหญ่ได้กลิ่นเหยื่อ(ข้าวปั้นกันกากเหล้าหมักเข้ากันให้มันเน่า) มันจะสูบเหยื่อ เบ็ดที่ดักไว้ก็จะเกี่ยว ปาก
“เจ้ากะโห้ 120 กิโล ตัวที่ว่า กัดสายเบ็ดข้างในขาด พอขาดพ่อก็รีบมัดสายเบ็ดติดต้นไม้เอาไว้ พอเป็นระยะให้เบ็ดกระตุกเกี่ยวเหงือกหนัก ๆ จนขาดอีกรอบ” กระทั่งทุ่นไม้ไผ่ เครื่องมือสำรองอีกอย่างหนึ่งขาดตกลงน้ำเพราะแรงกระชากของเจ้ากะโห้ตัวนั้น “เจ้ากระโห้ติดทุ่นและกระชากจากฝั่งลงน้ำเห็นทุ่นลอยไกล ๆ พ่อผ่อนสายเบ็ดเข้าออกล่อให้มันเหนื่อย เอาเชือกผูกกับเรือแล้วพายเข้าฝั่ง ต้องแบกขึ้นกันสองสามคน”

นั่นคือ เรื่องราวสัก 25 ปีผ่านมาแล้ว ชีวิตที่ผ่านมาของพ่อคำสิงห์ผูกพันกับสายน้ำและการหาปลา ถึงแม้วันนี้ เด็ก ๆ รุ่นใหม่จะใช้เวลาออกไปทำงานนอกหมู่บ้านมากขึ้นกว่าแต่ก่อนแต่ชีวิตกับสายน้ำและการหาปลายังคงเป็นพื้นฐานทางสำนึกเป็นหนึ่งเดียวอย่างไม่อาจแยกขาดออกจากกันได้ หมดหน้าหาปลาก็ออกไปทำงานถึงฤดูทำนาก็กลับบ้าน เมื่อน้ำมูนวันนี้ยังมีปลาเหลือพอให้กิน หากพ่อคำสิงห์ไม่รับประกันว่าจะเกิดอะไรหลังจากนี้ ในระยะ 10-15 ปี ข้างหน้า น้ำมูนอาจจะวิกฤติ ไม่มีปลาจะกินหรือถึงแม้จะเปิด-ปิดเขื่อนตลอดปี พ่อคำสิงห์ แกก็ยังไม่รับประกันกับเราทีมงานไทยเอ็นจีโอว่าปลาจะมีเหมือนเดิม “ก็ยังไม่รู้ วันนี้ ปลามันหลงทาง มันนานจนไม่แน่ว่าจะกลับมาแม่มูน บ้านหลังเดิมของมันหรือเปล่า”

บายศรีสู่ขวัญทีมข่าวก่อนกลับด้วยน้ำตานองหน้า

ทีมข่าวจากหลายสำนัก ทั้งสิ่งพิมพ์และรายการโทรทัศน์ เดินทางกลับจากบ้านค้อใต้ บ้านของพรานปลา พร้อมกับพิธีกรรมบายศรีสู่ขวัญอันอบอุ่นโดยชาวบ้าน พ่อและแม่ ที่เราทุกคนไปอาศัยนอนพักด้วย 2 คืน 3 วัน อย่างตระหนักใจดีเป็นอย่างยิ่งว่า ชุมชนบ้านค้อใต้หนึ่งในห้องเรียนชุมชนแห่งนี้กำลังเผชิญกับวิกฤติการณ์แห่งยุค ระหว่างความรู้เก่ากับความรู้ใหม่ ระหว่างเทคโนโลยีเก่าและเทคโนโลยีสมัยใหม่ อยู่ที่ว่ามันสามารถจะบรรสานให้เข้ากันได้มากน้อยแค่ไหน หรือไม่?

ทีมงาน ThaiNGO
มูลนิธิกองทุนไทย
webmaster@thaingo.org

18 กุมภาพันธ์ 2548