ThaiNGO.org : จุดก่อเกิดของแนวคิดที่อยากทำงานสายพัฒนา
รสนา โสตระกูล : ปัจจัยสำคัญ คงจะเป็นช่วงขณะเรียนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ช่วง ปี 2517 บรรยากาศในยุคนั้นนักศึกษามีความตื่นตัวมากในเรื่องประเด็นทางสังคมเป้นอย่างมาก โดยคนที่มีแนวคิดก้าวหน้านั้น จะเบนตัวเองไปอยู่ในฝั่ง สังคมนิยม แต่ภายหลังพี่ให้ความสนใจกับความเป็นพุทธศาสนาการต่อสู้แบบสันติวิธี และ สนใจเรื่องภูมิปัญญาไทยมากขึ้น

ThaiNGO.org : อะไรคือแรงบันดาลใจให้สนใจเรื่องภูมิปัญญา
รสนา โสตระกูล : มีองค์ประกอบหลายส่วนนะ บังเอิญว่าเรากลุ่มเพื่อนที่มีความคิดคล้ายกัน อีกอย่างคือโดยส่วนตัวแล้วนับถือและสนใจในแนวทางของนักคิดนักเขียนหลายคนนะ อย่างมหาตมะคานธี

คือมันมีเหตุการณ์ประทับใจหลายอย่างนะ โดยเฉพาะในเรื่องราวการต่อสู้ เพื่อปลดปล่อยประชาชนอินเดียให้หลุดพ้นจากการครอบครองของอังกฤษ ด้วยวิธีที่เรียกว่าการเมืองนอกระบบ หรือสันติวี ซึ่งหลังจากได้เอกราชแล้วพวกเขาสามารถมีวิถีชีวิตที่พึ่งพาตนเองได้ มันเป็นขบวนการฟื้นฟูคุณค่าที่มีอยู่ในภูมิปัญญาเดิมจริงๆ

ThaiNGO.org : แนวคิดของคานธีเกี่ยวข้อกับสังคมไทยในขณะนั้นอย่างไร
รสนา โสตระกูล : ช่วงนั้น ในชนบทมันมีความ ยากจนอยู่แล้ว และยิ่งเกิดแผนพัฒนาเศรษฐกิจสมัยรัฐบาลจอมพล สฤทธิ์ ธนะรัตน์ ด้วยนี่ เราคิดว่าอัตราเสี่ยงของผู้คนที่จะถูกเอารัดเอาเปรียบจากรัฐ และนายทุนมันมีอัตราเสี่ยงเพิ่มขึ้น ทำให้ความหลากหลายของชุมชนน้อยลง ชาวบ้านเริ่มถูกผลักดันให้เป็นเครื่องมือในการสร้างความเจริญทางด้านวัตถุมากขึ้น ช่วยเหลือตนเองน้อยลง วิธีคิด ความเชื่อเริ่มเปลี่ยน สรุปคือวัฒนธรรมการพัฒนาแบบใหม่กลับทำให้ช่องว่างระหว่างคนจนกับคนรวยมีเพิ่มขึ้น ด้วยเหตุผลนี้พอเรียนจบเมื่อปี พ.ศ. 2522 เราก็เริ่มทำโครงการสมุนไพรพึ่งตนเองร่วมกับเพื่อนที่จบ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล โดยได้รับการสนับสนุนจากมูลนิธิโกมล คีมทอง ซึ่งในขณะนั้นเขามีแนวคิดที่จะส่งเสริมคนหนุ่มสาวในการสร้างสรรค์งานใหม่ๆ สถานการณ์ขณะนั้นทำให้เราคิดเพียงอย่างเดียวว่า ทำอย่างไรที่จะให้ชาวบ้านในชนบท หันมาสนใจเรื่องของการพึ่งตนเองเพิ่มมากขึ้น เพราะเราเชื่อว่าการพึ่งตนเองภายใต้เหตุผลของปัจจัยสี่นี้ จะเป็นจุดเริ่มต้นต่อยอดให้เขาสามารถพึ่งพาตนเองในเรื่องอื่นๆ ได้ด้วย เช่นเรื่องการเมือง และทางวัฒนธรรม

ThaiNGO.org : ในสภาพความเป็นจริงยุคนั้นเราสามารถแยกชาวบ้านออกจากกระแสทุนได้จริงหรือ
รสนา โสตระกูล : เราไม่มีคำตอบให้เขาได้นะ คือสิ่งที่เราทำได้คือการพยายามที่จะเป็นเพื่อนกับชาวบ้าน แต่การที่ จะ ปลดปล่อยตัวเขาเอง ให้หลุดพ้นจากหลุมพราง ของระบบทุนนิยม มากน้อยแค่ไหน เป็นสิ่งที่ชาวบ้านจะต้องเรียนรู้ จากปัญหาที่เกิดขึ้นกับเขาเองนะ แต่สิ่งที่ทำได้คือ เป็นมิตร ช่วยเหลือให้คำแนะนำมากกว่า

ThaiNGO.org : เริ่มต้นที่ตรงไหน
รสนา โสตระกูล : เราเริ่มต้นด้วยการเก็บข้อมูล ขณะนั้น เราใช้พื้นที่ จังหวัด ฉะเชิงเทรา เป็นแหล่งทดลองแห่งแรก เริ่มจากการลงพื้นที่เก็บข้อมูลว่ามีสมุนไพรตัวไหนบ้างที่เป็นประโยชน์ แรกๆชาวบ้านไม่สนใจนะ เพราะเขาจะรู้สึกด้อย ขณะภาพนักศึกษาในช่วงนั้นคือต้องอยู่ในฐานะผู้ให้เพียงอย่างเดียว แต่ พอเราไปอยู่นานๆนี่ ก็พบว่าวิธีการเข้าไปสร้างความสัมพันธ์ และเอาความรู้จากเขานั้นทำให้ชาวบ้านรู้สึกภาคภูมิใจ อย่างน้อย เขาก็มีส่วนที่เป็นคนให้ กับเรา ขณะนั้นก็มีการจัดทำ วราสาร ชื่อว่าข่าวสารสมุนไพร และต่อมาได้รับความสนใจ จากประชาชน และบุคลากรทางด้านสาธารณสุขเป็นอย่างมาก

ThaiNGO.org : ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นหลังจากนั้น
รสนา โสตระกูล : หลังจากนั้นเราก็เอาความรู้ที่ได้การช่วยเหลือจากชาวบ้าน ไปเสนอต่อหน่วยงานในสายงานสาธารณะสุขเพื่อให้มีการใช้ยาได้จริง รวมถึงหาวิธีการเพื่อทำให้บุคคลากรทางการแพทย์เกิดทัศนคติที่ดีต่อยา ผลสืบเนื่องต่อมาคือว่าเราสามารถผลักดันให้กระทรวงสาธารณสุข หันมาส่งเสริมเรื่องนี้อย่างจริงจัง

ThaiNGO.org : ในช่วงเริมต้นเกิดอุปสรรคอะไรขึ้นบ้าง
รสนา โสตระกูล : คือมันเป็นงานที่ยาก เหมือนกับว่าเราต้องเริ่มต้นที่ศูนย์ เพราะในระบบการศึกษาเราไม่เคยได้เรียนรู้เรื่องยาสมุนไพรเลยนะ ช่วงแรกไปทำสวนสมุนไพรที่ระยอง พอทำได้ครึ่งปีแล้วรู้สึกท้อ มันไม่ใช่วิถีของเรา ที่ต้อง จับจอบ ขุดดิน ถางหญ้า แล้วไม่ได้รับความสนใจจากชาวบ้านเท่าไรนะ รู้สึกว่าเป็นงานที่ให้ผลช้า หลังจากนั้นเลยย้ายกลับมาอยู่ที่กรุงเทพฯ มาทำเรื่องข้อมูลและเผยแพร่ ในช่วงนั้นบอกเลยว่า เป็นงานที่ปั้นน้ำเป็นตัว ไม่มีใครทำมาก่อน ช่วงนั้นอยากลาออก สาม เวลาหลังอาหาร แต่เราก็ยืนยันว่าต้องอยู่ให้ได้นะเพราะขณะนั้นได้ให้คำมั่นสัญญากับเพื่อนที่ขอร้องเราอยู่ให้ครบ สองปีก่อน หลังจากนั้นอะไรจะเกิดค่อยว่ากัน

และปัญหาอีกอย่างหนึ่งคือ เราไม่ได้รับความเข้าใจจากครอบครัวนะ สมัยก่อน พ่อแม่ไม่รู้ว่าทำอะไร ไม่เข้าใจว่าเอ็นจีโอคืออะไร เราก็ไม่รู้ว่าจะตอบอย่างไร เงินเดือนก็น้อย แล้วสิ่งที่ทำนี่มันเป็นจุดเพิ่งเริ่มต้นไม่ใช่สามารถเห็นผลได้ทันที แรงกดดันพวกนี้มีอิทธิพลต่อเรามาก

ThaiNGO.org : ปัจจุบันในสายงานสุขภาพเคลื่อนไหวเรื่องอะไรอยู่ และมีส่วนในความสำเร็จของการผลักดันให้เกิด นโยบายสุขภาพมากน้อยแค่ไหน
รสนา โสตระกูล : นโยบายสุขภาพนี่ จริงๆเราไม่ได้เป็นตัวหลักในการผลักดันนะ มีเครือข่ายระดับประเทศที่เขาทำกันมานานแล้วนะ แต่เป้าหมายหลักที่มูลนิธิสุขภาพไทย ทำก็คือ พรบ. ยาแผนไทยและยาจาก สมุนไพร คือในประเด็นเรื่องอุตสาหกรรมยานี่ เวลานี้ คือ พรบ. ยาไทย มันตกอยู่ในวงจรของยาแผนตะวันตก ซึ่งเวลานี้ ร่างแก้ไข พรบ. ยาฉบับเดิม ที่รัฐบาลปัจจุบันกำลังจะผลักดันนี่ มันจะทำให้ยาไทยหมดอนาคต นะ ถ้าหากมีการบังคับใช้จีเอ็มพีเมื่อไร จะทำให้ธุรกิจผู้ผลิตยาขนาดใหญ่ เท่านั้นที่จะอยู่ได้ และแน่นอนผู้ได้รับผลกระทบโดยตรงก็คือผู้ผลิตรายย่อย และผู้บริโภค

ThaiNGO.org : เข้ามา เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวเรื่อง ทุจริตยา และ คัดค้านแปรรูป กฟผ.ได้อย่างไร
รสนา โสตระกูล : บางคนอาจจะคิดว่า เฮ้ย นี่มันเกี่ยวอะไรกับเรื่องสุขภาพ แต่พี่คิดว่าแนวคิดเราไม่หลุดนะคือยังเกี่ยวข้องในบริบทของเรื่องสุขภาพอยู่ คือเดี๋ยวนี้สุขภาพองค์รวมนี่มันเกี่ยวโยงไปถึง สุขภาพทางสังคมด้วยนะ อีกทั้งยังหมายรวมไปถึงมิติของความโปร่งใส มีธรรมาภิบาล เพราะถ้าหากว่าสังคมมันยังมีการทุจริตคอรัปชั่นอยู่นี่ ทรัพยากรทั้งหลายคงไม่มีโอกาสที่จะตกลงมาสู่ประชาชนได้อย่างแน่นอน

ThaiNGO.org : ที่มาของ แกนนำ เคลื่อนไหวเรื่อง ทุจริตยา
รสนา โสตระกูล : เหตุการณ์เกิดขึ้นตอนช่วงปี พ.ศ. 2541 จะบอกว่ามันเป็นอุบัติเหตุด้วยซ้ำไป เพราะเริ่มแรกพี่ไม่ได้ถูกวางตัวให้เป็นแกนนำนะ แต่ว่าพี่เดช พุ่มคชา ในขณะนั้นเขามีตำแหน่งเป็นประธาน กปอพช. ถูกวางตัวให้เป็นแกนนำในเรื่องนี้ พอวันแถลงข่าวพี่แกดันไปผิดที่ เขานัดกันที่ร้านต้นโพธิ์ แต่แกไปที่ลานโพธิ์ (หัวเราะ) เลยขาดการติดต่อ เพราะตอนนั้นยังไม่มีใครมีโทรศัพท์มือถือ ขณะนั้นแล้วพรรคพวกก็บอกเราว่า เฮ้ย รสนา ทำงานเกี่ยวกับกระทรวงสาธารณสุข อ้าวออกไปแถลงข่าวซิ พี่เลยได้เป็นแกนนำไปโดยปริยาย

ThaiNGO.org : ช่วงนั้นใช้อะไรเป็นเครื่องมือในการต่อสู้
รสนา โสตระกูล : จะบอกว่า หลัง ปีพ.ศ 2540 เรามีการประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับใหม่ ซึ่งมันมีกลไกเปิดให้ประชาชนสามารถเข้าไปมีส่วนร่วมในการตรวจสอบทุจริตคอรัปชั่นได้ ด้วยการรวบรวมห้าหมื่น รายชื่อ ช่วงนั้นเกิดการถกเถียงในวงที่กว้างขวางว่า มันจะใช้ได้จริงไหม เพราะยังไม่มีกฎหมายลูกออกมาประกอบ ซึ่งสื่อมวลชนก็ต่างให้ความสนใจและตื่นเต้นมาก หลังจากนั้นเมื่อหารายชื่อได้เพียงห้าวัน รัฐมนตรีประกาศลาออกเลยนะ พอผ่านไป สิบวัน รัฐมนตรีช่วยก็ลาอก ผ่านไปหนึ่ง เดือน ปลัดกระทรวงถูกสำรองราชการ แล้วก็มีการตรวจสอบภายในกระทรวงเรื่อยมาจนพบว่ามีการทุจริตทั้งหมดห้าจังหวัด และมีข่าวคราวการไล่ข้าราชการซีเก้าออก อีกห้าคน ก็ตามมา ขณะเดียวกันช่วงนั้นถือว่ามีข่าวคราวการทุจริตเยอะมาก เช่น ส่วยทางด่วน ผักสวนครัวรั้วกินได้ ค่าโง่ทางด่วน

ThaiNGO.org : หลังจากรัฐมนตรีลาออก เกิดอะไรขึ้นบ้าง
รสนา โสตระกูล : พอรัฐมนตรีลาออกนี่ กระแสลงเลยนะ ผู้คนคิดว่าเราเลิกเคลื่อนไหวแล้ว เพื่อนก็บอกให้เลิกเถอะ เหนื่อยแล้ว แต่เราก็ไม่ยอมนะ คือช่วงนั้น เราอยากรู้ว่า เครื่องมือเหล่านี้มันจะใช้ได้จนถึงตลอดรอดฝั่งหรือเปล่า สุดท้ายทุกคนก็กลับขึ้นมาสู้ต่อ จนเป็นผลให้กฎหมาย ปปช. ผ่าน แล้วสุดท้ายศาลก็จัดการกับ คุณ รักษ์เกียรติ์ ได้สำเร็จ โดยตัดสินจำคุก 15 ปี ซึ่งนับว่าเป็นคดีที่มีความยืดเยื้อยาวนานและ ถือว่าเป็นกรณีแรกในประวัติศาสตร์ ไทยที่นักการเมืองถูกยึดทรัพย์โดยกฎหมาย แล้วถูกจำคุกโดยประชาชนจริงๆ

ThaiNGO.org : เหตุการณ์เคลื่อนไหวเกี่ยวกับ การคัดค้านแปรรูป กฟผ.ล่ะ
รสนา โสตระกูล : สมัยนั้น มีพนักงาน กฟผ. ลุกขึ้นมาเคลื่อนไหวอยู่ก่อนแล้วนะพอสุดท้ายก็มาถึงทางตันจนได้ เพราะว่าพวกที่มีอำนาจกำลังจะทำการแปรรูปกันอยู่แล้ว ซึ่งในส่วนของเราขณะนั้น มีเข้าไปร่วมในส่วนของการรณรงค์แจกเอกสารตามที่ต่างๆ แต่เป็นที่สังเกตว่าข่าวไม่ลงเลยนะ เงียบมาก

ThaiNGO.org : สาเหตุที่ข่าวไม่ลง
รสนา โสตระกูล : เราคิดว่า สื่อมวลชนเขาเห็นการแปรรูป ปตท. มาก่อนแล้ว และคงคาดการล่วงหน้าแล้วว่าผลจะลงเอยอย่างไร ขณะที่ กฟผ.เองก็มีเงินจ่ายค่าโฆษนาเยอะ อันนี้อาจเป็นอีกประเด็นหนี่ง ซึ่งเราไม่แน่ใจเท่าไร คือสมมติว่าถ้าหากพวกสื่อมวลชนนำเสนอข่าวทางลบนี่ อาจมีผลต่อเรื่องผลประโยชน์ทางธุรกิจได้ คือ กฟผ.อาจไม่ลงโฆษณาในสื่อนั้นๆได้ ส่วนข่าวที่ลงก็มีแค่เพียง บรรทัดสองบรรทัดเท่านั้น

ThaiNGO.org : กระแสสังคมในขณะนั้น
รสนา โสตระกูล : ขณะนั้น สังคมอยู่ในบรรยากาศเฉื่อยเนือยมาก ไม่มีใครสนใจ หลังจากนั้นก็ปรึกษากับพรรคพวก และแลกเปลี่ยนข้อมูลกัน คือหลังจากเรื่องทุจริตยาแล้วนี่ ความหวังอันหนึ่งของพี่นะ ทำให้พี่คิดว่าจะทำอย่างไร ที่เราจะทดลองเครื่องมือใหม่ๆ ของประชาชน ตามกฎหมาย เพราะมันเป็นเครื่องมือที่เราต้องฝึกใช้นะ หลังจากนั้นเราก็ไปฟ้องศาลปกครอง ซึ่งศาลรับฟ้องและทำการเรียกกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องทั้งหลายเข้าให้ปากคำวุ่นไปหมดเลยนะ และสุดท้ายศาลมีคำสั่งให้ชะลอการนำ กฟผ. เข้าตลาดหุ้น ก่อนแผนการที่วางไว้ หนึ่งวัน พอผลออกมาแบบนี้ ทุกคนเฮกันสุดชีวิตเลยนะ

ThaiNGO.org : ได้อะไรจาก การเคลื่อนไหว ทั้งสองครั้ง
รสนา โสตระกูล : ทุจริตยานี่เราภูมิใจว่า อย่างน้อยถึงมีช่องว่างนิดเดียว แต่ถ้าประชาชนไม่ย่อท้อไม่ดูแคลน แล้วพยายามอย่างสุดฝีมือ เราก็จะสามารถทำได้ ส่วน กฟผ. พี่ก็ได้เรียนรู้สัจธรรมอย่างหนึ่งคือว่า มนุษย์เราต้องไม่หมดความพยายาม มนุษย์เราพอถึงทางตัน เนี่ย อาจจะไม่ตันก็ได้ ต้องบอกว่าเรื่องนี้ หักปากกาเซียนเลย

ThaiNGO.org : เคยมีประสบการณ์เกี่ยวกับความรู้สึกผิดหวังกับงานที่ทำบ้างไหม
รสนา โสตระกูล : มีตอนเมื่อสิบปีให้หลังนี่ อย่างปัญหาเรื่องการเคลื่อนไหวในเนื้องานของสมุนไพร ช่วงหนึ่งเราคิดว่าชาวบ้านเริ่มให้ความสนใจหันมาพึ่งพาตนเอง ลดการใช้จ่ายเรื่องยาแผนปัจจุบันมากนะ เรารู้สึกว่ามันพัฒนาขึ้นสูงมากนะ แต่พอนโยบาย สามสิบ บาทเกิดขึ้นนี่ ความหวังวูปเลย ชาวบ้านย้อนกลับ ไปหา เมื่อยี่สิบ ปี ที่แล้วเลยนะ คือ เลิกพึ่งตัวเอง กลับไปพึ่งระบบรัฐ เหมือนเดิม ช่วงนั้นพี่มีความรู้สึกผิดหวังมาก อีกเหตุการณ์หนึ่งอาจจะผิดหวัง กับพวกนายทุนที่เข้ามาใช้สมุนไพรเป็นเครื่องมือในการสร้างผลกำไรนะ เช่น เอาไปหาประโยชน์กับการส่งเสริมความงามในเรือนร่างผู้หญิง ซึ่งมันขัดกับเป้าหมายของเราที่ ต้องการให้ชาวบ้านพึ่งพาตนเองมากขึ้น ให้พื้นฐานของยาไทยมีความยั่งยืน

ThaiNGO.org : อยู่กับความรู้สึกนี้ได้อย่างไร
รสนา โสตระกูล : พี่นึกถึง หนังสือของ อาแบร์ กามู นะ ที่พูดถึง เทพเจ้า ซิสโซฟัส ที่ถูกสาปให้มาเป็นมนุษย์โลก ที่ว่าด้วยการเข็นหินขึ้นภูเขาแล้วสุดท้ายก็ตกลงมาสู่พื้นเหมือนเดิม แล้วซิสโซฟัสก็ลงไปเก็บก้อนหินใหม่ อาแบร์กามู บอกว่านี่มันเหมือนชะตาชีวิตนะ มันน่าเบื่อ น่าหัวเราะ ไร้สาระ แต่มันจะเป็นสิ่งที่ดีถ้าวันไหนระหว่างทางที่ซิสโซฟัสเข็นหินขึ้นภูเขาอยู่นั้นเขาเหลือบไปเห็นดอกไม้บานข้างทางแล้วเขาเกิดความสุข ซึ่งพี่อาจจะเป็นแบบนั้นนะ แต่ที่สุดแล้ว คือทำอย่างไรที่เราจะแสวงหาความสุขจากชีวิตแต่ละวันของเรามากกว่าที่จะจมอยู่กับความล้มเหลว

ThaiNGO.org : เสน่ห์ของงานเอ็นจีโอ
รสนา โสตระกูล : มันมีความเป็นอิสระที่ไม่ต้องอยู่ในกรอบบังคับ มันเหมือนกับว่า ถ้าเราเปรียบเทียบกับราชการแล้วนี่ มันมีลักษณะที่เป็นโครงสร้างใหญ่ บางครั้งการขับเคลื่อนช้า แต่ความที่เป็นองค์กรใหญ่นี่ มันสามารถครอบงำ หรือควบคุมสิ่งต่างๆ ที่มีประสิทธิภาพมากกว่า ในขณะที่มุมของคนทำงาน เอ็นจีโอนั้น มันอาจไม่มีอำนาจที่เข้าไปส่งผลหรือควบคุมอะไรต่อมิอะไรมากนัก เพราะฉะนั้น การจุดประเด็นทางความคิด การบุกเบิกเรื่องใหม่ๆนี่ ทำได้ดีกว่า รวมถึง มันทำให้เรามีอิสระที่คิดได้ไกลขึ้น แต่เราอาจจะยากลำบากมากขึ้น เพราะเราจะรู้สึกว่าเป้าหมายของเราอาจจะไม่ประสบผลสำเร็จได้นะ

รสนา โสสิตระกูล ถือเป็นตัวอย่างของนักเคลื่อนไหวทางสังคมอีกคน ที่ไม่ยอมย่อท้อ ต่ออุปสรรคปัญหา และผลจากการต่อสู้ของ เธอ ได้พิสูจน์ให้ สังคมรับรู้แล้วว่า หากมีความพยายาม มั่นคง และต่อสู้อย่างถึงที่สุด ความสำเร็จดูเหมือนจะอยู่ไม่ไกลเกินไปนัก

ทีมงาน ThaiNGO
มูลนิธิกองทุนไทย
webmaster@thaingo.org

3 กันยายน 2550