โครงการระเบิดแก่งและขุดลอกลำน้ำโขง เป็นส่วนหนึ่งของแผนพัฒนาพื้นที่สี่เหลี่ยมเศรษฐกิจ (Joint Economic Quadrangle) ของสี่ประเทศคือ จีน (ยูนนาน), พม่า, ไทย และลาว โดยมีการลงนามข้อตกลงร่วมกันในเรื่องการเดินเรือเสรีของทั้งสี่ประเทศเมื่อเดือนมิถุนายน ปี 2544 โครงการนี้มีวัตถุประสงค์ที่จะปรับปรุงเส้นทางการเดินเรือเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการขนส่งสินค้าเพื่อการพาณิชย์ และเพื่อพัฒนาศักยภาพด้านการท่องเที่ยว แต่ถ้าหากมองประเด็นปัญหาที่เกี่ยวข้องรอบด้านของโครงการนี้ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องผลกระทบทางด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และสังคม ที่จะเกิดขึ้นต่อชุมชนสองฟากฝั่งลำน้ำโขง และต่อประเทศต่างๆที่เกี่ยวข้องแล้ว จะพบว่ายังมีหลายประเด็นที่สำคัญๆที่ถูกละเลยและมองข้าม การศึกษาความเป็นไปได้ของโครงการ และการศึกษาผลกระทบของโครงการไม่ได้ครอบคลุมถึงผลกระทบสำคัญๆที่จะเกิดขึ้นกับระบบนิเวศวิทยาของลำน้ำโขง วงจรชีวิตและที่อยู่อาศัยของพันธุ์ปลาในลุ่มน้ำ และวิถีชีวิตของชุมชนท้องถิ่นที่พึ่งพิงลำน้ำ ในขณะเดียวกัน ผลเสียหายโดยรวมต่อประเทศในลุ่มน้ำโขงตอนล่างก็ยังคงเป็นคำถามใหญ่ที่ผู้รับผิดชอบโดยตรงหลายฝ่ายยังไม่สามารถตอบคำถามได้

เดินเรือเสรีเพื่อการค้าเสรี
ที่ผ่านมา ประเทศจีนเป็นตัวหลักในการประสานงานกับอีกสามประเทศในเขตลุ่มแม่น้ำโขงตอนบน คือ พม่า ไทย และลาว โดยจีนได้สนับสนุนงบประมาณ 5.3 ล้านเหรียญสหรัฐ หรือประมาณ 200 ล้านบาท เพื่อทำการสำรวจพื้นที่และออกแบบโครงการ โดยมีการวางแผนโครงการออกเป็นสองระยะใหญ่ๆ คือ ใน ระยะแรก จะทำการขุดลอกสันดอนและระเบิดแก่งในฤดูแล้ง โดยจะใช้เวลา 2 ปี ใน ระยะที่สอง จะดำเนินการควบคุมและปรับปรุงลำน้ำ ซึ่งแบ่งออกเป็นสามระยะ โดยระยะที่หนึ่งนั้น เพื่อให้เรือขนาด 100 ตันสามารถแล่นผ่านได้ตลอดทั้งปี จากปกติที่เรือ 100 ตันสามารถเดินเรือได้สะดวกในช่วงฤดูน้ำหลากเท่านั้น ในระยะที่สอง เรือขนาด 300 ตันสามารถแล่นได้เกือบตลอดทั้งปีภายในปี 2548 และระยะสุดท้ายจะปรับปรุงลำน้ำให้เรือขนาด 500 ตันแล่นได้เกือบตลอดทั้งปีภายในปี 2550

สำหรับในระยะแรกของโครงการ จะทำการระเบิดแก่งและขุดลอกลำน้ำโขงเป็นระยะทาง 331 กิโลเมตร โดยเริ่มต้นจากแม่น้ำหลานซาง หรือแม่น้ำโขงตอนบนบริเวณพรมแดนจีน-พม่า ถึงบ้านห้วยทราย ประเทศลาว เป็นระยะทาง 331 กิโลเมตร (และระยะต่อไปคือ ระหว่างซือเหมาของจีน พม่า ลาวและไทย ไปจนถึงหลวงพระบางเป็นระยะทาง 886 กิโลเมตร เพื่อให้เรือบรรทุกสินค้าและเรือท่องเที่ยวขนาด 300-500 ตัน สามารถแล่นผ่านได้อย่างสะดวก) โดยตามแผนทั้งหมดที่วางไว้นั้น จะมีแก่งที่ต้องระเบิดทั้งหมดมากกว่า 100 แก่ง และสันดอนอีกกว่า 50 แห่ง ส่วนการขุดลอกลำน้ำนั้นจะทำให้ลำน้ำมีความลึก 3 เมตรเป็นอย่างต่ำ

มีการรายงานความคืบหน้าของโครงการในขณะนี้ว่า รัฐบาลจีนได้มีการระเบิดแก่งต่างๆในเขตประเทศจีน และตรงรอยต่อของพรมแดนพม่ากับลาวไปแล้ว ส่วนในเขตประเทศไทย มีการวางแผนที่จะระเบิดแก่งในบริเวณอ.เชียงแสน, อ.เชียงของ และอ.เวียงแก่น จังหวัดเชียงราย ทั้งหมด 13 จุด ประมาณปลายปีนี้แล้ว แต่โครงการนี้ยังเป็นที่รับรู้ของคนจำนวนน้อยมาก แม้กระทั่งชาวบ้านตามชุมชนลำน้ำโขงตอนบนของประเทศไทย ที่จะได้รับผลกระทบโดยตรงจากโครงการ มีเพียงบางคนเท่านั้นที่เพิ่งจะทราบข่าวเมื่อปีนี้เอง ทั้งๆที่มีความเป็นไปได้อย่างมากว่า โครงการนี้จะสร้างผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อระบบนิเวศของลำน้ำโขง ทำลายแหล่งที่อยู่อาศัยและแหล่งวางไข่ของปลา รวมถึงวิถีชีวิตของชุมชนในลุ่มน้ำโขงทั้งหมด

ลำน้ำโขง ลำน้ำชีวิต
แม่น้ำโขงเป็นแม่น้ำสายที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเป็นหนึ่งในแม่น้ำที่ยิ่งใหญ่ของโลก นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าแม่น้ำโขงเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำที่มีความหลากหลายทางชีวภาพมากที่สุดของโลกแห่งหนึ่ง เป็นรองแต่เพียงแม่น้ำอะเมซอนในอเมริกาใต้ ซึ่งปลาและสัตว์น้ำอื่นๆ ในลุ่มน้ำโขงมีความสำคัญยิ่งต่อความมั่นคงในวิถีชีวิตของประชาชนกว่า 60 ล้านคนที่อาศัยอยู่ในลุ่มน้ำโขง เพราะฉะนั้นการระเบิดทำลายเกาะแก่งตามธรรมชาติในลำน้ำโขง จะส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศของลำน้ำ และคุกคามต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ความมั่นคงทางอาหาร และความมั่นคงของวิถีชีวิตชุมชนในลุ่มน้ำนี้อย่างแน่นอน

โครงการระเบิดแก่งและขุดลอกแม่น้ำโขง จะทำให้ระบบนิเวศของลำน้ำทั้งหมดต้องเปลี่ยนแปลงไป สภาพเกาะแก่งที่การศึกษาของโครงการระบุว่าเป็น “แก่งอันตราย และหินโสโครก” แต่ในทางนิเวศวิทยานั้น ถือว่าเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อความหลากหลายทางชีวภาพของพันธุ์พืชน้ำและสัตว์น้ำในลำน้ำโขง เพราะแก่งเหล่านี้มีความสำคัญต่อการเจริญเติบโตของพืชน้ำที่เป็นอาหารทั้งของปลาและของคน นอกจากนี้ วงจรชีวิตและการอยู่รอดของปลาในแม่น้ำโขงต้องพึ่งพาการไหลตามฤดูกาลของน้ำในแม่น้ำ, ต้องพึ่งพาแก่ง, แอ่งลึก, และพื้นที่ชุ่มน้ำในลำน้ำที่จะรองรับการอพยพ ใช้เป็นแหล่งอาศัย แหล่งหลบภัย วางไข่และผสมพันธุ์ รวมทั้งแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำที่สำคัญต่อการขยายพันธุ์อีกด้วย ปฏิเสธไม่ได้เลยว่า แก่งต่างๆตามลำน้ำเหล่านี้มีความสำคัญต่อการดำรงอยู่ของแหล่งประมงลุ่มน้ำโขง รวมถึงคนที่ต้องพึ่งพาแหล่งประมงในเรื่องอาหารและความมั่นคงในการดำรงชีพ

นอกจากนั้น การที่เกาะแก่งตามธรรมชาติหายไป จะทำให้การไหลของกระแสน้ำเปลี่ยนแปลงไป เนื่องจากโดยทางธรรมชาติ ดอน แก่ง และแง่งหินในลำน้ำ จะเป็นตัวช่วยควบคุมกระแสน้ำและทิศทางการไหลของน้ำในแม่น้ำโขง แก่งจะทำหน้าที่ช่วยป้องกันไม่ให้กระแสน้ำไหลเชี่ยวกรากในหน้าฝน และช่วยป้องกันและลดทอนการพังทลายของชายฝั่งอีกด้วย

สิ่งที่ชาวบ้านตามชุมชนริมฝั่งแม่น้ำโขงในประเทศไทยพูดเป็นเสียงเดียวกัน เมื่อทราบข่าวว่าจะมีการระเบิดแก่งก็คือ วิถีชีวิตของชุมชนที่พึ่งพิงลำน้ำโขงจะตกอยู่ในภาวะวิกฤต และล่มสลายไปในที่สุด เพราะการระเบิดแก่งและปรับปรุงลำน้ำจะทำลายแหล่งหาปลาของชาวบ้าน ทำให้ภาวะทางเศรษฐกิจของครอบครัวฝืดเคือง และมีความเป็นอยู่ยากลำบากขึ้น และแม้ว่าในขณะนี้ยังไม่มีการระเบิดแก่งในพื้นที่ประเทศไทย แต่ชาวบ้านริมฝั่งลำน้ำโขงของไทยได้สังเกตเห็นความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นแล้ว

“ในขณะนี้ โครงการปรับปรุงเส้นทางการเดินเรือในแม่น้ำโขงได้เริ่มระเบิดเกาะแก่งตามลำน้ำในเขตประเทศจีนแล้ว ชาวบ้านที่อ.เชียงของ และอ.เวียงแก่น เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงของลำน้ำ เช่น มีดินตะกอนพัดพามามากขึ้น สังเกตเห็นได้เลยว่า น้ำโขงที่เชียงของขุ่นมาก และระดับน้ำก็ขึ้นๆลงๆไม่ตรงตามฤดูกาล การเปลี่ยนแปลงตรงนี้ได้กระทบกับวิถีชีวิตของคนหาปลาเป็นอย่างมาก ลำพังการเดินเรือสินค้าในขณะนี้ ที่มีเรือสินค้าไทย-ลาวขนาด 50 ตันวิ่งผ่านในเขตเชียงของ เวียงแก่น ก็ถือว่าส่งผลกระทบกับการหาปลาอยู่แล้ว เพราะเรือสินค้าขนาดใหญ่มักจะทำให้เรือหาปลาพลิกคว่ำ และสร้างคลื่นขนาดใหญ่ที่ยากลำบากต่อการหาปลา ถ้าหากเรือขนาดใหญ่ถึง 100-500 ตันที่จะแล่นผ่านในอนาคตหากโครงการนี้สำเร็จ ทั้งปลาและเรือหาปลาก็คงหายไปหมด” นายสมเกียรติ เขื่อนเชียงสา จากโครงการแม่น้ำและชุมชน กล่าว

นอกจากการหาปลาที่เป็นอาชีพหลักที่สร้างรายได้ให้แก่ชุมชนลำน้ำโขงแล้ว รายได้เสริมที่เป็นกอบเป็นกำจากการทำเกษตรก็จะสูญหายไปเช่นกัน “ไก” หรือสาหร่ายน้ำจืดที่เป็นอาหารของคนและปลา และเป็นพืชเศรษฐกิจที่สำคัญของชุมชนริมฝั่งโขง ก็จะถูกผลกระทบอย่างชัดเจน ชาวบ้านบอกว่า พวกเขาจะเก็บไกตามก้อนหิน และแก่งหินในแม่น้ำโขงบริเวณที่น้ำมีความลึกไม่มาก และแสงแดดส่องถึง ซึ่งน้ำจะต้องมีความใส และมีคุณภาพดี นอกจากนี้ ชาวบ้านยังวิตกกังวลว่า พวกเขาจะต้องสูญเสียพื้นที่การทำเกษตรริมตลิ่งสองฝั่งแม่น้ำโขงไป เพราะนอกจากน้ำที่ไหลเชี่ยวกรากโดยไม่มีแก่งเป็นตัวชลอ จะทำให้ริมตลิ่งเกิดการพังทลายแล้ว ในอนาคตทางราชการมีโครงการสร้างถนนเลียบริมฝั่งโขงอีกด้วย ฉะนั้น ในอนาคต แหล่งอาหารและแหล่งรายได้ที่สำคัญเหล่านี้จะสูญหายไปในที่สุด

กระบวนการไม่โปร่งใส ไร้ประชาพิจารณ์
หากพิจารณากระบวนการการดำเนินการของโครงการนี้จะพบว่า การลงนามข้อตกลงให้ความร่วมมือในแผนการพัฒนาลำน้ำโขงเพื่อการพาณิชย์และการท่องเที่ยวนี้เป็นไปอย่างไม่โปร่งใส เพราะชุมชนที่จะได้รับผลกระทบโดยตรงไม่ได้เข้าไปอยู่ในกระบวนการรับรู้ และแสดงความคิดเห็นใดๆ การตัดสินใจดำเนินการโครงการไม่เป็นไปตามที่รัฐธรรมนูญปี 2540 ได้ระบุไว้ในมาตรา 46 ว่าชุมชนต้องมีส่วนร่วมในการใช้และจัดการทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนของตน นอกจากนี้การทำรายงานผลกระทบทางด้านสิ่งแวดล้อมของโครงการก็มิได้ครอบคลุมถึงประเด็นทางสิ่งแวดล้อมที่สำคัญๆ และละเลยสิทธิชุมชนหลายๆ ด้าน เช่น สิทธิในการรับรู้ข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับโครงการ สิทธิในการมีส่วนร่วมแสดงความคิดเห็นและตัดสินใจว่าโครงการนี้มีประโยชน์ต่อพวกเขาอย่างแท้จริงหรือไม่

ท้ายที่สุด เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบความจำเป็นของโครงการ กับผลได้กับผลเสียที่ประเทศไทยจะได้รับ จะเห็นว่าโครงการระเบิดแก่งยังไม่สามารถตอบคำถามนี้ได้อย่างชัดเจน การประโคมข่าวว่าโครงการจะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพทางด้านการค้าและการท่องเที่ยวของไทย ดูจะเป็นข้อถกเถียงที่ชาวบ้านยังคลางแคลงใจ

นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว แกนนำกลุ่มรักษ์เชียงของ กล่าวว่า “โครงการนี้มีประเทศจีนได้ผลประโยชน์ฝ่ายเดียว เพราะเมื่อเรือจากจีน 300-500 ตัน สามารถแล่นผ่านเชียงของไปถึงหลวงพระบาง ประเทศไทยก็สูญเสียการค้าที่มีอยู่ในขณะนี้ และจีนจะเจาะตลาดเข้ามาแทนที่ไทย ในขณะนี้เรือสินค้าจากจีนก็มาถึงเชียงแสนก็เพียงพออยู่แล้ว และถ้าพิจารณาให้ดีจะเห็นว่าโครงการนี้ไม่มีความจำเป็น เพราะประเทศไทยจะต้องสูญเสียตลาดการค้าที่สำคัญให้จีน ยิ่งกว่านั้น เราจะต้องสูญเสียแม่น้ำโขง สิ่งแวดล้อม และวิถีชีวิตของคนในชุมชนริมฝั่งโขงไปโดยไม่มีวันเรียกกลับมาได้”