ประชาชนกำลังพร้อมที่จะก้าวสู่การทำสงคราม พร้อมแม้กระทั่งจะสละชีพได้เพื่อจุดมุ่งหมายบางอย่าง แต่เขาไม่อาจระงับเหตุความทุกข์ระทมลงได้?

ตาร์ถัง ทุลกูล เขียนไว้ในช่วงนำของหนังสือ ดุลยภาพแห่งชีวิต ซึ่งแปลโดย วัชรา ทรัพย์สุวรรณ (สำนักพิมพ์โกมลคีมทอง, 2540)

ประโยคดังกล่าวสะท้อนถึงสัจจะแห่งชีวิตนักต่อสู้ เหมาะสำหรับผู้ที่ทำงานอยู่ในขบวนการเปลี่ยนแปลงสังคม / นักกิจกรรมในแวดวงองค์กรพัฒนาเอกชนหรือเรียกสั้นๆ ว่า เอ็นจีโอ ที่ส่วนใหญ่ต้องใช้เวลากับแสวงหาดุลยภาพแห่งชีวิต ที่ลงตัวระหว่างศรัทธาต่องานและความสุขในชีวิตส่วนตัว เนื่องด้วยโอกาสวันแห่งความรักที่อยู่ในกระแสนิยม ผู้เขียนจึงถือโอกาสนี้เขียนถึงเรื่องราวแห่งความรักในทัศนะเอ็นจีโอบ้าง ก่อนอื่นคงต้องขอออกตัวว่า 'เอ็นจีโอ' ในเมืองไทยนั้นครอบคลุมบริบทที่หลากหลาย ผู้เขียนคงไม่สามารถเป็นตัวแทนเอ็นจีโอในความหมายกว้างทั้งหมดได้ แต่จะขอสะท้อนบางมุมของเอ็นจีโอในแวดวง กลุ่มก้อน และเครือข่ายที่ตนเองสังกัดอยู่ ซึ่งอาจเป็นเพียงเสี้ยวมุมเล็กๆ ที่หลายคนอาจจะหลงลืมไป

คำว่า ?ขบวน? เป็นคำสั้นๆ ที่สื่อสารถึง ?ความเป็นเรา? ฟังแล้วได้ความหมายเข้าใจกันในวงการเอ็นจีโอ องค์กรชาวบ้าน ซึ่งอาจรวมถึงนักวิชาการ สื่อมวลชนบางส่วนที่เป็นพันธมิตรด้วย

ช่วงสิบกว่าปีที่ผ่านมาอาจกล่าวได้ว่าความเป็น ?ขบวน? นั้นคึกคัก เข้มแข็ง เอ็นจีโอและองค์กรประชาชนสร้างบทบาทโดดเด่นในการเคลื่อนไหว ทั้งการเติบโตของกลุ่มประชาชนรากหญ้า การท้าทายอำนาจรัฐและทุน รวมทั้งการรณรงค์ประเด็นปัญหาสาธารณะอย่างเกาะติดต่อเนื่อง เช่น ประเด็นสิทธิชุมชน การจัดการทรัพยากร เกษตรทางเลือก ปฏิรูปการเมือง สิทธิมนุษยชน ผลกระทบอุตสาหกรรม สิ่งแวดล้อม สิทธิผู้บริโภค สาธารณสุข สิทธิเรื่องสื่อ ปัญหาเด็ก ผู้หญิง ผู้ติดเชื้อ คนจน แรงงาน สลัม รวมทั้งผลกระทบจากโลกาภิวัตน์และการค้าเสรี เป็นต้น ทว่าช่วง 2- 3 ปีหลังโดยเฉพาะในยุครัฐบาลทักษิณ มีเสียงบ่นและวิพากษ์วิจารณ์หนาหูถึงความไม่ค่อยคึกคัก ความไม่เข้มแข็งของขบวนประชาชน ซึ่งมีลักษณะต่างคนต่างอยู่ต่างทำงาน เน้นความหลากหลาย ลงรายละเอียด แต่ขาดความเป็นเอกภาพ ขาดพลัง ไม่มีธงรบร่วมกัน เป็นต้น

ส่วนความเป็นจริงจะเป็นเช่นไรนั้นก็ขึ้นอยู่กับฐานความคิด มุมมอง การวิเคราะห์ของแต่ละคน รวมทั้งความรู้สึกร่วมในความเป็นขบวนดังกล่าวด้วย ซึ่งผู้เขียนก็ไม่แน่ใจนักว่าถ้าจะวัดกันทั้งในเชิงคุณภาพและปริมาณ ความรู้สึกร่วมต่อความเป็น ?ขบวนการประชาชน? ดังกล่าวนั้นจะมีสถิติเป็นเช่นไรในปัจจุบันถ้าเปรียบเทียบกับอดีตหรือถ้าจะมองต่อไปในอนาคต แต่ในแวดวงใกล้ชิดที่ผู้เขียนทำงานอยู่ ประเด็นนี้ยังเป็นประเด็นฮิตเป็นหัวข้อสนทนาที่สร้างการถกเถียงได้ในทุกวงการประชุม สัมมนา และวงสังสรรค์หมู่มิตร (วงเหล้า) อย่างต่อเนื่องซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างที่คนพูดไม่รู้เบื่อ ส่วนจะส่งผลอย่างไรหรือไม่นั้นเป็นเรื่องที่ต้องถกกันยาว

กล่าวมาทั้งหมดเพื่อจะสะท้อนว่าตั้งแต่ผู้เขียนก้าวเข้ามาในวงการเอ็นจีโอ หัวข้อเรื่องความเข้มแข็งของขบวนการประชาชน ผลกระทบของอำนาจ 'รัฐ-ทุน- โลกาภิวัตน์' ปัจจัยในการเปลี่ยนแปลงสังคม ความขัดแย้งทางชนชั้น แนวคิด อุดมการณ์ สรุปบทเรียนการต่อสู้ การเลือกข้าง การตอบโจทย์กับปัญหาชาวบ้าน ปัญหาขบวน ปัญหาสังคม ปัญหาโลก หรือการแสวงหาคุณค่าแห่งชีวิต อุดมคติ ฯลฯ ล้วนเป็นบทสนทนาหลักที่อยู่ในทุกวง ทุกระดับ ทุกเวที ทุกอณูชีวิตของการทำงานและการสังสรรค์ในขบวนเอ็นจีโอ

ภาพรวมดูเหมือนวิถีของคนเอ็นจีโออาจดู แข็ง กระด้าง และขาดความกุ๊กกิ๊กมีชีวิตชีวา แต่ลึกลงไปในรายละเอียดแล้ว เอ็นจีโอย่อมไม่ต่างจากกลุ่มบุคคลอาชีพอื่นซึ่งมีความรู้สึกร้อนหนาวในความเป็นมนุษย์ปุถุชน มีความเหงา อ่อนไหว และเปราะบาง ที่สำคัญคือมีความทุกข์ ความสุข มีความรักเคียงคู่กับความศรัทธา และมีปัญหาชีวิตที่แก้ไม่ตกมากมาย ภายใต้ความเข้มแข็งของการรวมพลังเคียงข้างคนยากไร้และลุกขึ้นสู้เพื่อต่อกรกับอำนาจความไม่เป็นธรรม กลับซุกซ่อนความอ่อนแอ ความสับสน ความยุ่งเหยิงในจิตใจไว้อย่างยากที่จะคลี่คลาย

เอ็นจีโอส่วนใหญ่มีความสามารถในการวิเคราะห์เจาะลึกเชื่อมโยงปัญหาสังคมอย่างถึงแก่น เปิดเผย ตรงไปตรงมา แต่เป็นเรื่องไม่ง่ายนักสำหรับเอ็นจีโอส่วนหนึ่งที่จะเปิดเผยความรู้สึกส่วนลึกที่สุดในจิตใจ เข้าใจถึงหัวใจตัวเองหรือ เปิดเผยตนในมุมที่อ่อนแอ เพราะเมื่อใดที่เรารู้สึกอ่อนแอ เราจะรู้สึกว่ามันเป็นเรื่องไร้สาระเกินไป เมื่อใดที่เรารู้สึกเหงา เราจะคิดว่ายังมีคนอีกมากที่เหงาและเศร้ายิ่งกว่า เมื่อใดที่เราสับสนเราจะรู้สึกว่ามันเป็นสิ่งที่บั่นทอนการทำงานของเราโดยใช่เหตุ ดังนั้น การตั้งคำถามถึงมโนสำนึก การปลุกเร้าอุดมคติ และจิตวิญญาณแห่งการเปลี่ยนแปลงสังคมจึงเป็นเนื้อหาที่ถูกปลูกฝังในขบวนการประชาชนทั้งทางตรงและทางอ้อมตลอดมา

อย่างไรก็ตาม ในสถานการณ์ปัจจุบันหลายอย่างได้รับการปรับเปลี่ยนมากขึ้น การให้ความสำคัญกับมิติด้านใน การเรียนรู้ทางจิตวิญญาณ การแลกเปลี่ยนทางจิตใจ อารมณ์ความรู้สึกและพัฒนาความสัมพันธ์ระหว่างกันของคนทำงานในขบวน เริ่มเป็นประเด็นที่ได้รับการพูดถึงและให้ความสำคัญมากขึ้น อย่างน้อยก็ในหลักสูตรการฝึกอบรมพัฒนาบุคลากรในขบวนเอ็นจีโอระยะหลัง รูปธรรมเช่น การทำกลุ่มสัมพันธ์เปิดใจฉันมิตร-พี่น้อง การฝึกปฏิบัติ ภาวนา ทำโยคะ เรียนรู้เรื่องนพลักษณ์ : แผนที่การเข้าใจคน หรือการฟื้นฟูพลังภายใน(spiritual retreat) เป็นต้น หลักสูตรในการพัฒนาเอ็นจีโอรุ่นใหม่ของมูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม (มอส.) ซึ่งปัจจุบันกำลังเปิดรับสมัครรุ่นอาสาสมัครรุ่นที่ 26 ก็เป็นไปในแนวทางการสร้างนักพัฒนาที่พร้อมรบทั้งปัญหาภายนอกและปมภายในตนเอง เช่นกัน

ด้วยความเชื่อมั่นว่า การเรียนรู้จากภายในจะช่วยคลี่คลายปมความทุกข์ในใจแล้วจะนำไปสู่การดำรงอยู่อย่างมีสติ เบิกบาน เป็นสุข วางเฉยได้กับความทุกข์ ค้นพบดุลยภาพแห่งชีวิตและมีพลังแห่งการสร้างสรรค์เพื่อทำงานยากๆในการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างใหญ่ๆ หรือ แก้ปัญหาให้กับผู้คนและสังคมต่อไป

เอ็นจีโอไม่น้อยที่พร้อมจะออกรบด้วยจิตใจที่เข้มแข็งเสมอแต่อาจยังตกอยู่ในวังวนแห่งทุกข์ในใจและความอ้างว้างที่มิอาจเยียวยาได้โดยง่าย โดยเฉพาะในภาวะบ้านเมืองปัจจุบันที่ผลจากการทำงานก็ไม่เอื้อให้มีกำลังใจในการทำงาน เพราะยิ่งพยายามเปลี่ยนแปลงสังคม แต่สังคมกลับยิ่งถดถอย ปัญหาไม่ได้ลดน้อยลง แรงเสียดทานก็ซับซ้อนยิ่งขึ้น การดำรงตนเพื่อพิสูจน์ความเชื่อมั่นและศรัทธาในงาน ถูกท้าทายด้วยแรงบีบจากความอยู่รอด ภาระต่อครอบครัว ความสุขในชีวิต ความมั่นคง ความสุขสบาย สุขภาพ หนี้สิน ล้วนเป็นโจทย์รุมล้อมที่ต้องเผชิญเช่นเดียวกับพลเมืองอื่นๆในสังคมทุนนิยม

( ต่อ ตอนหน้า 'การเรียนรู้จากภายในจะช่วยคลายปมทุกข์ได้อย่างไร' )

สุภิญญา กลางณรงค์ (cpmr40@hotmail.com)
ที่มา : ร้อยแปดวิถีทัศน์ - นสพ. กรุงเทพธุรกิจ