สถานการณ์ ความเคลื่อนไหว - ปัญหาเขื่อนปากมูน

สถานการณ์ ความเคลื่อนไหว - ปัญหาเขื่อนปากมูน

ปัญหาเขื่อนปากมูน เป็นกลุ่มเครือข่ายปัญหาเขื่อนของสมัชชาคนจนที่ได้ร่วมเรียกร้องให้มีแก้ไขปัญหาของสมัชชาคนจนมาตั้งแต่ปี ๒๕๓๘ เรื่อยมาจนปี ๒๕๔๕ สิ่งที่ชาวบ้านต้องการคือนำเอาวิถีชีวิตกลับคืนมา ฟื้นฟูสภาพของครอบครัวและชุมชนที่ล่มสลาย จนกระทั่งเมื่อมีรัฐบาลพันตำรวจโททักษิณ ชินวัตร ชาวบ้านปากมูนในนามสมัชชาคนจนก็ได้เรียกร้องให้รัฐบาลดำเนินการแก้ไขปัญหาที่สะสม เพื่อเร่งให้รัฐบาลดำเนินการแก้ไขปัญหาตามข้อเสนอ
1. เปิดประตูระบายน้ำเขื่อนปากมูนอย่างถาวร(ตลอดปีและตลอดไป)
2. ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติที่เสียหายไปจากการสร้างเขื่อนปากมูน
3. ฟื้นฟูวิถีชีวิตและชุมชนผู้ได้รับผลกระทบจากสร้างเขื่อนปากมูน

มีการแต่งตั้งคณะอนุกรรมการแก้ไขปัญหาเขื่อนปากมูนโดยคณะกรรมการแก้ไขปัญหาสมัชชาคนจน และได้นำเสนอให้มีการทดลองเปิดเขื่อน เพื่อศึกษาผลจากการเปิดประตูระบายน้ำต่อคณะรัฐมนตรี ซึ่งคณะรัฐมนตรีมีมติออกมาให้มีการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเขื่อนปากมูนโดยมอบหมายให้มหาวิทยาลัยอุบลราชธานีรับผิดชอบทำการศึกษาวิจัย ในระยะเวลา ๑ ปี เพื่อให้การศึกษาครอบคลุมถึงวิถีชีวิตและระบบนิเวศน์ของแม่น้ำมูนตลอดทั้งปี และแต่งตั้งคณะทำงานพหุภาคีขึ้น ๒ คณะคือ
1. คณะทำงานทดลองเปิดประตูระบายน้ำเพื่อกำกับการศึกษาของมหาวิทยาลัยอุบลราชานี
2. คณะทำงานฟื้นฟูชีวิตและชุมชนเพื่อจัดทำแผนฟื้นฟูชีวิตและชุมชน

ในขณะที่ความขัดแย้งระหว่างหน่วยงานของรัฐกับชาวบ้านปากมูนยุติลงชั่วคราวเมื่อมีการเปิดประตูน้ำทั้ง 8 บาน เพื่อให้มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ศึกษา ชาวบ้านปากมูนก็ได้ร่วมกับเครือข่ายแม่น้ำตะวันออกเฉียงใต้ ทำงานวิจัยไทบ้านเพื่อศึกษาและนำเสนองานวิจัยฉบับชาวบ้าน จึงเกิด "คณะวิจัยไทบ้าน" เพื่อศึกษารวบรวม ชนิดพันธุ์ปลาต่างๆที่กลับมาแม่น้ำมูน

ผ่านไป ๑ ปี สมัชชาคนจน ตัวแทนชาวบ้านจากกรณีปัญหาเร่งด่วน ๓๒ กรณี ซึ่งมีเครือข่ายเขื่อนก็ได้มาทวงสัญญาในวันที่ ๑๙ มีนาคม ๒๕๔๕ ที่หน้าทำเนียบรัฐบาล โดยขอให้รัฐบาลปฏิบัติตามข้อเสนอของการประชุม WCD (การประชุมเขื่อนโลก)
1. การตัดสินใจสร้างเขื่อนต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของการเคารพสิทธิของผู้ที่ได้รับความเสียหายและตระหนักถึงความเสี่ยงที่จะเกิดจากการสร้างเขื่อน
2. ผู้เสียหายต้องมีส่วนร่วมในการวางแผนมีส่วนร่วมในกระบวนการตัดสินใจและต้องได้รับส่วนแบ่งจากประโยชน์ของโครงการ
3. จะต้องไม่มีการสร้างเขื่อนที่ผู้ได้รับผลกระทบด้านลบไม่ยินยอมและไม่ดำเนินการสร้างเขื่อนที่ไม่มีการให้ข้อมูลอย่างอิสระต่อชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิมของการดำเนินโครงการ
4. ก่อนที่จะเริ่มโครางการใดๆต้องมีการประเมินความจำเป็นด้านพลังงานและน้ำ รวมทั้งต้องประเมินทางเลือกอย่างละเอียดที่หลากหลายที่จะแก้ไขความจำเป็นนั้น
5. ก่อนที่จะมีการสร้างโครงการใหม่จะต้องปรับปรุงประสิทธิภาพของโครงการที่มีอยู่ก่อนแล้วให้เกิดประโยชน์สูงสุด
6. ต้องมีการทบทวนเขื่อนที่สร้างไปแล้วโดยกระบวนการมีส่วนร่วมเป็นระยะเพื่อประเมินความปลอดภัยของเขื่อนและความเหมาะสมในการเลิกใช้เขื่อน
7. ต้องมีการกำหนดกลไกเพื่อที่จะมีการฟื้นฟูหรือจ่ายค่าชดเชยย้อนหลังสำหรับผู้ที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อนที่สร้างไปแล้วและฟื้นฟูระบบนิเวศที่เสียหายจากเขื่อน

ในวันที่ ๒๔ มีนาคม ๒๕๔๕ นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีได้ลงมาพบชาวบ้านที่หน้าทำเนียบรัฐบาล การมาครั้งนี้เป็นครั้งที่สองนับจากที่นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีเคยเดินทางมาพบชาวบ้านเมื่อปีที่ผ่านมา ครั้งนี้นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีบอกว่ามาถามถึงความเป็นอยู่ของชาวบ้านว่าเป็นอย่างไร และบอกว่าปัญหาที่เกิดขึ้นที่ทำให้เกิดความล่าช้าต่อการแก้ไขปัญหาคือ ๑.ความล่าช้าของกลไกราชการ ๒.ความไม่รู้จริงของปัญหา โดยผู้ที่ไม่เดือดร้อนมามีส่วนร่วมในกระบวนการแก้ไขปัญหา ทำให้ไม่รู้จริงว่ามีปัญหาอะไร และยังบอกว่าการช่วยเหลือนั้นต้องเป็นไปตามกรอบ ต้องไม่ผิดระเบียบ ปัญหาของคนจนเป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง ก็ต้องแก้กันนาน

จากการมอบหมายให้มหาวิทยาลัยอุบลราชธานีทำการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับเขื่อนปากมูน ผลสรุปที่เกิดขึ้นมีดังนี้
1. พลังงานไฟฟ้า และระบบนิเวศ ผลการศึกษาพบว่า ในขณะนี้มีความมั่นคงทางพลังงานไฟฟ้า และไฟฟ้าที่ใช้อยู่ในปัจจุบันก็เชื่อมโยงจากทั่วประเทศ แต่การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยสูญเสียรายได้ไปประมาณปีละ ๓๐ ล้านบาท
ระบบนิเวศ พบว่าเมื่อมีการเปิดเขื่อนนั้นมีปลาเข้ามาอาศัยอยู่เป็นจำนวนมากกว่า ๑๘๔ ชนิด ซึ่งน้อยกว่าการศึกษาถึงจำนวนปลาที่มีก่อนการสร้างเขื่อน ในการศึกษาของคณะกรรมการเขื่อนโลกก่อนหารสร้างเขื่อนมีปลา ๒๐๐ ชนิด และหลังการสร้างเขื่อนมีการปิดเขื่อนมีปลาหลงเหลืออยู่เพียง ๙๐ ชนิด จะเห็นได้ว่าปลากลับคืนสู่แม่น้ำของปลามีมากขึ้น และในช่วงเดือนมิถุนายน - พฤศจิกายน ปลาจะเข้ามาวางไข่ สำหรับผลกระทบต่อการเลี้ยงปลากระชังนั้นไม่มีผลกระทบเกิดขึ้น แต่อาหารปลากระชังมีผลกระทบต่อปลาธรรมชาติ

2. เกษตร การเปิดเขื่อนไม่มีผลกระทบต่อการทำนา พบว่าชาวบ้านส่วนใหญ่มีอาชีพในแต่ละท้องถิ่นต่างกัน ในอำเภอโขงเจียม มีอาชีพหาปลาเป็นหลัก พิบูลย์มังสาหาร สิรินทร ไม่มีผลกระทบการทำนาเพราะทำนาน้อยมาก อาชีพหลักคือ หาปลาและทำนาเสริม ส่วนพืชผักธรรมชาติกลับคืนมา ทำให้ชาวบ้านมีทางเลือกมากขึ้น

3. สังคม ในชุมชนมีอาชีพหาปลาเป็นหลัก แต่ก็จะมีการทำนาเพื่อได้ข้าวมาไว้กินไม่ได้ขาย
สภาพครอบครัวหรือฐานะ
ช่วงก่อนการสร้างเขื่อน ฐานะค่อนข้างดี เพราะความสมบูรณ์ของทรัพยากรแถบริมฝั่งแม่น้ำมูน วิถีชีวิตเป็นไปในรูปแบบ ยังชีพ ค้าขาย พึ่งพา-พึ่งพิงกัน มีความมั่นคงทางอาหาร ช่วงหลังการสร้างเขื่อน เกิดการแตกแยกของครอบครัวเนื่องจากต้องไปทำงานต่างถิ่น เกิดการอพยพแรงงาน เพราะชาวบ้านมีที่ดินน้อย พื้นที่ทำนาอยู่ในที่สูง เกิดการแตกแยกในหมู่เครือญาติ กิจกรรมพิธีกรรมพื้นบ้านสูญหายไป ภูมิปัญญาพื้นบ้านเกี่ยวกับปลาและพืชพรรณธรรมชาติหายไป ทำให้มีการพึ่งพาทรัพยากรจากป่าและภาคการเกษตรบนพื้นดิน

ช่วงระหว่างการเปิดเขื่อน มีการฟื้นฟูภูมิปัญญาการทำประมง ส่งเสริมเศรษฐกิจชุมชน เกิดความสัมพันธ์ของความรู้พื้นบ้านในการจัดการทรัพยากร เป็นช่วงที่เข้าถึงแม่น้ำมูนได้ครบทุกฤดูกาลอย่างเต็มที่ ซึ่งสัมพันธืกับการใช้ความรู้ตามฤดูได้เต็มที่ สิทธิดั้งเดิมในแม่น้ำมูน ความมั่นคงทางอาหาร (ลดความวิตกกังวล) ฟื้นฟูความสัมพันธ์ทางสังคม บทบาทครอบครัวและเครือญาติมีความสำคัญมากขึ้น (แต่ไม่แนบแน่นเนื่องจากความคิดทางการเมืองแตกต่าง)

4. เศรษฐกิจ ระบบเศรษฐกิจลุ่มน้ำมูนเป็นเศรษฐกิจที่อาศัยและพึ่งพิงแม่น้ำเป็นหลักจะเห็นว่า
ในช่วงการสร้างเขื่อน รายได้ส่วนใหญ่ร้อยละ ๕๐ มาจากการประมงลดลง ซึ่งเมื่อทุนทางธรรมชาติหายก็ทำให้ทุนทางสังคมหายไปด้วย รายได้จากการเกษตรก็ไม่เพิ่มเพราะไม่มีที่ดินเพิ่ม มีการอพยพแรงงาน
ในช่วงที่มีการเปิดเขื่อน รายได้ชาวบ้านเพิ่มขึ้น จาก ๓,๐๐๐ บาท เป็น ๑๐,๐๐๐ บาท ต่อปี เป็นสิ่งที่บ่งบอกถึงการประมงของชาวบ้านมีความมั่นคงกว่ารายได้ที่มาจากนอกภาคการเกษตรหรือการเกษตรแบบอื่น

----------------------------------------------------------------------------------

ข้อเสนอต่อรัฐบาลและแนวทางในการปิดหรือเปิดเขื่อน
แนวทางที่๑ ให้ปิดเขื่อนตลอดปี ส่งผลถึงเศรษฐกิจชุมชนที่พึ่งพิงการประมงเป็นหลักเฉพาะอย่างยิ่งแหล่งอาหาร เห็นได้จากรายได้ที่ลดลงเมื่อกมีการสร้างเขื่อน
แนวทางที่๒ เปิด ๕ เดือน คือ กรกฎาคม - พฤศจิกายน เป็นเรื่องของการประมงแต่มีข้อจำกัดในการฟื้นวิถีชีวิตชุมชน
แนวทางที่๓ เปิด ๘ เดือน คือ เมษายน - พฤศจิกายน สามารถจับปลาได้ สิ่งที่เพิ่มคือการท่องเที่ยว แต่ไม่สามารถฟื้นทุนชีวิตและชุมชนได้ไม่สามารถทำได้เต็มศักยภาพ
แนวทางที่ ๔ เปิดเขื่อนตลอดปี เป็นเวลา ๕ ปี เพื่อประโยชน์ในการฟื้นฟูระบบนิเวศและเศรษฐกิจชุมชนของชาวบ้าน ตลอดลำน้ำมูน

----------------------------------------------------------------------------------

ความเคลื่อนไหว
ผลการศึกษาวิจัยของทั้ง มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี และ งานวิจัยไทบ้าน ของชาวบ้านริมฝั่งแม่น้ำมูนได้แสดงให้เห็นถึงความสมบูรณ์ของลำน้ำมูนอย่างที่ภาครัฐไม่เคยเชื่อว่าจะยังคงมีอยู่ เป็นข้อพิสูจน์ชั้นดีสำหรับความผิดพลาดของรัฐต่อการสร้างเขื่อนที่เข้าไปทำลายวิถีชุมชน ทำลายวัฒนธรรมที่เป็นสิ่งเชื่อมต่ออดีตกับปัจจุบัน เขื่อนปากมูนเป็นจุดเริ่มต้นของการทำลายวัฒนธรรม เพราะการสูญเสียที่ตามมามีมากกว่าการได้จากการมีเขื่อน ความคาดหวังต่อผลการวิจัยทั้ง ๒ ชิ้นงานจึงเป็นความหวังของชาวบ้านริมฝั่งแม่น้ำมูนที่จะได้วิถีชีวิตกลับคืนสู่ชุมชน ซึ่งทั้งหมดนั้นก็ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของรัฐบาล

แต่ในวันที่ ๑ ตุลาคม ๒๕๔๕ มติคณะรัฐมนตรี ให้ปิดประตูเขื่อนปากมูนเป็นเวลา ๘ เดือน และเปิดประตูเขื่อน ๔ เดือน นับได้ว่าเป็นการตัดสินใจที่จงใจทำลายแหล่งอาหาร ทำลายวัฒนธรรม วิถีชุมชนริมฝั่งมูลอย่างสิ้นเชิง ภายใต้การตัดสินใจของรัฐบาลครั้งนี้แทบจะไม่ได้นำเอาผลการวิจัยของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีเข้ามาเป็นเครื่องมือช่วยในการตัดสินใจแก้ไขปัญหาเลยแม้แต่น้อย เพราะข้อเสนอต่อการเปิดและปิดเขื่อนของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีไม่ได้เสนอให้มีการเปิด ๔ เดือน ปิด ๘ เดือน แสดงให้เห็นว่าคณะรัฐมนตรีไม่ได้ศึกษาข้อมูลที่มีอยู่ทั้งหมดในมือก่อนการตัดสินใจใดๆ ฉะนั้นการวิจัยของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีจึงเป็นเสมือนกระดาษเปล่าที่ไม่มีค่าอะไรเลย ดังนั้นการยื่นงบประมาณให้ ๑๐.๒ ล้านบาท เป็นเพียงการซื้อเวลาของรัฐบาลต่อการแก้ไขปัญหาสมัชชาคนจนเท่านั้น

๒๙ ตุลาคม ๒๕๔๕ ได้มีการชุมนุมเรียกร้องให้มีการเปิดเขื่อนอย่างถาวร เมื่อรัฐบาลตัดสินใจต่อปัญหาเขื่อนปากมูน โดยการให้ปิดเขื่อนต่อไปโดยไม่ได้สนใจต่อผลการศึกษาวิจัย และเท่ากับรัฐบาลไม่ยอมรับผลการศึกษาที่ออกมาทั้งๆที่กระบวนการวิจัยของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีก็เป็นไปตามกระบวนการทางวิชาการ เป็นเครื่องพิสูจน์ให้เห็นว่ารัฐบาลไม่ได้มีความจริงใจต่อการแก้ไขปัญหาปากมูน ชาวบ้านจึงได้ตัดสินใจเดินทางจากหมู่บ้านแม่มูนมั่นยืน สันเขื่อนปากมูน จ.อุบลราชธานี เข้าสู่กรุงเทพมหานคร เพื่อให้รัฐบาลทบทวนมติคณะรัฐมนตรี ๑ ตุลาคม ๒๕๔๕ ที่ให้มีการเปิดเขื่อนเพียงปีละ ๔ เดือน และในขณะเดียวกันรัฐบาลไม่มีแนวทางใดช่วยเหลือชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบ จึงอยากให้ขยายระยะเวลาในการปิดประตูน้ำเขื่อนจนกว่าคณะกรรมการกลั่นกรองผลการศึกษาวิจัยกรณีเขื่อนปากมูนจะพิจารณาเสร็จ และขอให้สมาชิกสมัชชาคนจนได้มีส่วนร่วมในการกำหนดแนวทางในการฟื้นฟูระบบนิเวศน์ตลอดจนชุมชน ๒ ฝั่งแม่น้ำมูล การเคลื่อนไหวของชาวบ้านปากมูนในครั้งนี้เนื่องจากรัฐบาลไม่ยอมรับกระบวนการมีส่วนร่วม ไม่ฟังไม่สนใจความเห็นจากผลงานวิจัยที่รัฐบาลเป็นผู้เห็นว่าน่าจะเป็นทางออกต่อการแก้ไขปัญหา มีการพยายามนำเสนอประเด็นทางวิชาการเพื่อแก้ไขปัญหาของเขื่อนปากมูน โดยพันธมิตรและสมัชชาคนจนแต่รัฐบาลก็ไม่สนใจต่อข้อมูลนั้นๆยังคงยืนหยัดและเชื่อมั่นในการตัดสินใจของตนเองแบบไม่ได้ตั้งบนฐานของความเป็นจริงและข้อมูลทั้งหมดที่มีอยู่ ตลอดระยะเวลาที่เริ่มต้นชุมนุมตั้งแต่วันที่ ๒๙ ตุลาคม รัฐบาลโดยเฉพาะนายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีกลับมีท่าทีเมินเฉย อีกทั้งยังออกมาพูด กล่าวหาสมัชชาคนจนและที่ปรึกษาสมัชชาคนจนกล่าวบิดเบือนต่อสาธารณชนว่าเป็นการสร้างผลงานของการเคลื่อนไหว ทำลายความน่าเชื่อถือต่อสมัชชาคนจนต่อสังคมให้เป็นกลุ่มที่เลวร้าย

๕ ธันวาคม ๒๕๔๕
กลุ่มชายฉกรรจ์กว่า ๓๐ คนบุกรื้อเต้นท์ที่พักและข้าวของของสมัชชาคนจนที่ชุมนุมอยู่หน้าทำเนียบรัฐบาล เกิดขึ้นตอนกลางคืนในขณะที่ชาวบ้านกำลังพักผ่อน กลุ่มชายฉกรรจ์เข้ามาแล้วขู่ไม่ให้ชาวบ้านทำอะไร ตั้งหน้าตั้งตารื้อเต้นและข้าวของอย่างเดียว ทำให้ชาวบ้านที่อยู่ในที่ชุมนุมขวัญเสียไม่รู้ว่าจะทำอย่างไร ชาวบ้านได้แต่นั่งดูอย่างสงบไม่ต่อสู้ขัดขืนใดๆทั้งสิ้น ทั้งหมดใช้เวลาเพียง ๑๐ นาที ทำงานด้วยความคล่องแคล่วว่องไว มีการทำงานอย่างเป็นระบบส่วนเจ้าหน้าที่ตำรวจนั้นมาถึงที่เกิดเหตุหลังจาก ๑๐ นาทีไปแล้ว นี่เป็นการกระทำที่รุนแรงไม่มีใครคาดคิดว่าจะเกิดขึ้นในรัฐบาลที่บอกว่าเห็นแก่คนยากคนจน เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในครั้งนี้ไม่เคยเกิดขึ้นกับสมัชชาคนจนมาก่อน หลังจากมีสถานการณ์นี้เกิดขึ้นคนในรัฐบาลต่างก็ออกมาพูดเป็นเสียงเดียวกันว่าไม่มีส่วนเกี่ยวข้องและพยายามบอกว่าเป็นการสร้างสถานการณ์เองโดยสมัชชาคนจน ในขณะที่ชาวบ้านและสมัชชาคนจนต่างเชื่อมันว่าเป็นฝีมือของหน้าที่รัฐ ซึ่งชาวบ้านบอกว่าดูจากการแต่งกาย มีการสั่งงานและทำงานอย่างเป็นระบบ และในส่วนของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยก็ออกมาบอว่าไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ จึงเป็นเหตุให้สถานการณ์ที่เกิดขึ้นนี้ไม่มีใครรับผิดชอบ และอาจจะหาสาเหตุไม่เจออีกก็เป็นไปได้

๘ ธันวาคม ๒๕๔๕
นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีได้ลงไปพบปะพูดคุยกับชาวบ้าน เพื่อมารับฟังปัญหาที่ยังคงค้างคาอยู่ และรับปากว่าจะเร่งแก้ไขปัญหาที่ค้างอยู่ให้เสร็จภายใน ๒ สัปดาห์ โดยบอกว่าจะมีการเชิญนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีและตัวแทนจากการไฟฟ้าฝายผลิต และมีตัวแทนสมัชชาคนจน เข้าร่วมประชุมในอีก ๒ สัปดาห์ ในวันที่ ๒๐ ธันวาคม ๒๕๔๕

๑๕ ธันวาคม ๒๕๔๕
ได้เกิดเหตุการณ์ที่หมู่บ้านแม่มูนมั่นยืน บนสันเขื่อนปากมูน จังหวัดอุบลราชธานี มีการบุกรื้อและทำลายพร้อมกับเผาที่พักในหมู่บ้านโดยกลุ่มคนกว่า ๕๐ คน ปฏิบัติการเช่นเดียวกันกับกรุงเทพฯ รื้อถอนที่พักไปกว่า ๒๒๕ หลัง พังเสียหายหมด ชาวบ้านที่อยู่บริเวณสันเขื่อนเข้าแจ้งความกับตำรวจในท้องที่ ชาวบ้านบอกว่าชายฉกรรจ์นำแคร่มาปิดปากทางเข้าหมู่บ้านพร้อมบอกว่าใครไม่เกี่ยวอย่างยุ่งแล้วลงมือรื้อทำลายที่พัก เวลา ๓๐ นาที เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นสร้างความตกใจให้กับชาวบ้านมากเพราะส่วนใหญ่ที่อยู่ที่หมู่บ้านเป็นคนแก่และเด็ก ส่วนใหญ่เดินทางมาฟังการตัดสินใจของชาวบ้านที่หน้าทำเนียบรัฐบาล การเกิดเหตุการณ์ที่มีความคล้ายกันทั้ง ๒ เหตุการณ์นี้เป็นการทำลายขวัญกำลังใจและข่มขวัญของชาวบ้านว่าถ้าชุมนุมต่อต้องมีเหตุการณ์รุนแรงเกิดขึ้นแน่นอน

๒๐ ธันวาคม ๒๕๔๕
มีการเจรจาระหว่างนายกรัฐมนตรีกับชาวบ้าน มีตัวแทนชาวบ้านที่ได้รับความเดือดร้อนเข้าร่วมประชุมเพียง ๓๐ คนเท่านั้น โดยไม่อนุญาตให้เอ็นจีโอหรือที่ปรึกษาเข้าร่วมการประชุม นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีบอกว่า "รัฐบาลทำโปร่งใส ตรงไปตรงมา และต้องการพูดจาใกล้ชิดกับผู้เดือดร้อน เพราะไม่ต้องการให้มีคนเอาเทปไปใส่หัวชาวบ้าน แล้วให้ชาวบ้านพูดตามที่เขาอยากให้พูด ความเป็นจริงเป็นอย่างไรก็ต้องเป็นอย่างนั้น เพราะถ้าไม่แก้ไขปัญหาด้วยความเป็นจริงผลสุดท้ายก็แก้ไขปัญหาไม่ได้" ที่ประชุมรับฟังความเห็น ประกอบด้วยตัวแทนจากฝ่ายชาวบ้าน นักวิชาการ และการไฟฟ้าเข้าร่วมประชุม นายประกอบ วิโรจนกูฎ อธิการบดีมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี นางกนกวรรณ มะโนรมย์ ผู้ประสานงานโครงการวิจัยแนวทางการฟื้นฟูระบบนิเวศ-วิถีชีวิตและชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อนปากมูน ตัวแทนจากมหาวิทยาลัยขอนแก่น นายสิทธิพร รัตโนภาส ผู้ว่าการการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยแห่งประเทศไทย(การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย) รวมทั้งฝ่ายรัฐบาล พ.ต.ท.ทักษิณกล่าวว่า จะรับรู้ผลการวิจัยจากฝ่ายวิชาการของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เรื่องการเปิดเขื่อนปากมูนพร้อมกับแกนนำเกษตรกรและ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย เพื่อเรียนรู้ด้วยตัวเองโดยไม่มีเป้าหมายในใจว่าจะทำอย่างไร แต่มีหลักคือให้ความเป็นธรรม การตัดสินใจทุกอย่างต้องเป็นผลประโยชน์กับคนส่วนใหญ่ และขอให้การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยอธิบายความเป็นมาของเขื่อนปากมูน โดยใช้เวลาประชุมประมาณ ๔ ชั่วโมง ในการรับฟังข้อมูลจากชาวบ้าน

นายสิทธิพร รัตโนภาส ผู้ว่าการ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย กล่าวว่า การเปิดประตูเขื่อนปากมูนถาวรในช่วงปี ๒๕๔๖-๒๕๔๗ ยังทำได้แต่จะเกิดปัญหาในปี ๒๕๔๘ แต่ก็มีโครงการทำสายส่งไฟฟ้าจากท่าตะโกเข้าสู่ชัยภูมิเสร็จปี ๒๕๕๑

หลังจากนั้นอธิการบดีมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี รายงานผลการศึกษา ผลกระทบจากการสร้างเขื่อนปากมูนและการเปิด ปิดประตูน้ำ สรุปแนวทางเพื่อเสนอรัฐบาลว่าจะมีแนวทางแก้ปัญหาอย่างใดบ้าง 4 แนวทาง คือ
1. ให้การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยบริหารเขื่อนไปตามที่เคยทำมา 12 ปี
2. เปิดประตูเขื่อน 5 เดือนจะแก้ปัญหาให้กับประมงเกือบ 3,000 ครัวเรือน
3. เปิดประตูเขื่อน 8 เดือน แล้วปิด 4 เดือนเป็นประโยชน์ประชาชนกว่า 6,000 ครัวเรือน
4. เปิดประตูเขื่อนทั้งปีจะได้ประโยชน์

ผลการศึกษา ๑ ปีที่ผ่านมายังมีความมั่งคงด้านพลังงาน ช่วงเปิดประตูระบายน้ำ มีการกลับคืนมาสู่วิถีชีวิตประมง นำไปสู่การฟื้นฟูอาชีพและรายได้ โดยเฉพาะอาชีพด้านประมง รวมถึงได้มีอาหารที่กินในครัวเรือน ชาวบ้านมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น พบว่ารายได้ประมงเพิ่มขึ้นแต่ยังไม่เท่ากับก่อนหน้าที่จะมีเขื่อน หลังสำรวจปี ๒๕๔๓ ประชาชนมีรายได้เหลือ ๓,๐๐๐ บาท การเปิดประตูระบายน้ำทำให้รายได้ชาวบ้านดีขึ้น ๑,๐๐๐ บาท

ในส่วนของชาวบ้าน นางสุดใจ มหาไชย บอกว่า "ชาวบ้านไม่รู้เรื่องการเกษตร รู้แต่ว่าจะจับปลาอย่างไร ชาวบ้านรู้จักความพอดีต้องการในสิ่งที่ต้องการ เข้าใจดีว่าชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบดีกว่าการที่จะให้เปลี่ยนอาชีพเป็นการประเมินที่ตัวเงินไม่ได้ แต่เราเป็นชาวบ้านที่ถูกผลกระทบ เข้าใจว่าอาชีพที่ท่านให้เปลี่ยนคิดเป็นตัวเงินมา แต่ประเมินตัวเองเราไม่เข้าใจว่าจะไปฟื้นฟูชีวิตอย่างไร ชาวบ้านต้องการในสิ่งที่ต้องการ รู้จักความพอดี สิ่งที่ท่านเสนอให้ ๒๐ ไร่ เป็นที่ดินอยู่หรือไม่ ไม่เข้าใจ ดิฉันก็ไม่มีที่แต่เราอยู่ได้เพราะหาปลามาเลี้ยงครอบครัว แต่ไม่เข้าใจว่าไปทำไร่ทำนาจะใส่ปุ๋ยอย่างไร ไม่เข้าใจว่าสิ่งที่ท่านเสนอจะรับไปได้อย่างไร"

เมื่อนายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีซักถามข้อปัญหาและให้กลุ่มนักวิชาการนำเสนองานที่เกี่ยวข้องแล้วก็เสร็จสิ้นการประชุมและสิ่งที่นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีสรุปได้คือ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรี บอกว่าจะเดินทางไปดูพื้นที่เขื่อนปากมูนในวันที่ ๒๔ ธันวาคม และให้ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยเปิดเขื่อนเพื่อปรับระดับน้ำให้เป็นไปตามความจริง จะได้ดูว่าหากระดับน้ำเหมือนกับตอนที่ไม่มีเขื่อน สภาพธรรมชาติจะเป็นอย่างไร

๒๔ ธันวาคม ๒๕๔๕
พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรี และคณะทำงานติดตามแก้ไขปัญหาเขื่อนปากมูน และตัวแทนชาวบ้านที่ได้รับความเดือดร้อน ๒ คน เดินทางไปยัง จ.อุบลราชธานี เพื่อตรวจสภาพพื้นที่ทางอากาศตามเส้นทางลำน้ำมูล ตามที่นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีได้รับปากกับกลุ่มชาวบ้านว่าจะลงไปดูในพื้นที่ แต่ทั้งหมดต้องอยู่ที่ข้อมูล ได้สั่งให้คนลงพื้นที่ ๕-๖ ชุด เพราะต้องการตรวจสอบข้อมูลที่ต่างกันว่า ความพึงพอใจของประชาชนบริเวณลุ่มน้ำมูลเป็นอย่างไรบ้าง และดูว่าหลังจากลงพื้นที่ของแต่ละกลุ่มจะมีความเห็นเป็นอย่างไร เพื่อนำมาประกอบกับการที่ตนเดินทางไปดูด้วยตัวเอง

นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรียังบอกอีกว่า "วันนี้ต้องดูปัญหาแบบบูรณาการ ที่ผ่านมาดูด้านเดียวไม่ได้ผล หากคิดเรื่องวิถีชีวิตก็มี ๒ ส่วน คือส่วนที่ปรับตัวแล้วกับส่วนที่ไม่ปรับตัว เรื่องการใช้ไฟฟ้าต้องดูหลายมิติ บางครั้งผมต้องมานั่งเถียงกับคนอื่นในเรื่องวิธีคิด เพราะบางคนคิดในมิติของเขา และเขาต้องการให้เป็นมิติของเขาเอง แต่ผมทำขนาดนั้นไม่ได้ เพราะต้องดูแลประชาชนทุกส่วน สำหรับผมก็ต้องมองว่าทางการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยฯจะว่าอย่างไร วิถีชีวิตว่าอย่างไร การลงทุนและเศรษฐกิจเป็นอย่างไร ใครเดือดร้อนไม่เดือดร้อน โดยรัฐบาลได้มีคำสั่งให้สำนักงานสถิติแห่งชาติเข้าทำการสำรวจข้อมูลในพื้นที่ อ.โขงเจียม อ.พิบูลมังสาหาร และ อ.สิรินธร เพื่อดูวิถีชีวิตและทัศนคติต่างๆ โดยสอบถามประชาชนทุกกลุ่ม ซึ่งบางครั้งต้องยอมรับว่านักวิชาการไม่ได้พัฒนาการวิจัย แต่ผมเป็นนายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีของคนทั้งประเทศ ดังนั้นการตัดสินใจต้องอยู่บนพื้นฐานของคนส่วนใหญ่ ซึ่งพร้อมยอมรับและเผชิญกับผลลัพธ์ทุกรูปแบบ" และท้ายสุดนายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีกล่าวว่า "การตัดสินใจกรณีเขื่อนปากมูนจะตัดสินใจเมื่อผ่านพ้นปีนี้ไปแล้ว และจะต้องรอผลการศึกษาของคณะสำรวจที่ลงพื้นที่มาประกอบการตัดสินใจด้วย"

๑๔ มกราคม ๒๕๔๖
มติคณะรัฐมนตรี เกี่ยวกับกรณีเขื่อนปากมูน คณะรัฐมนตรีมีมติให้เปิดประตูระบายน้ำ ๔ เดือน และปิดประตูระบายน้ำ ๘ เดือน อ้างว่า คณะรัฐมนตรีพิจารณาโดยยึดหลักประโยชน์ส่วนรวมของประชาชนทั้งประเทศเป็นหลัก โดยคำนึงถึงผลกระทบที่มีต่อผู้ได้รับผลกระทบจากโครงการด้วยดังนั้น จึงได้พิจารณาถึงวัตถุประสงค์ของเขื่อนปากมูนซึ่งเป็นเขื่อนเอนกประสงค์ ใช้ประโยชน์ทั้งด้านเกษตรกรรมที่ใช้ประโยชน์ในการเก็บกักน้ำเพ่อการเกษตร ในด้านพลังงานเขื่อนปากมูนลงทุนไปหกพันล้านบาท สามารถผลิตกระแสไฟฟ้าในต้นทุนต่ำ ไม่ต้องเสียค่าเชื้อเพลิง หากเขื่อนสามารถผลิตกระแสไฟฟ้าได้จะลดค่าใช้จ่ายด้านเชื้อเพลิงอื่นๆ และเขื่อนยังช่วยเสริมความมั่นคงระบบไฟฟ้า ส่วนในด้านผลกระทบที่มีต่อประชาชนอันเกิดจากเขื่อนนั้น ก็ได้คำนึงถึงความคิดเห็นของประชาชนในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อน จากผลการสำรวจความคิดเห็นที่ดำเนินการโดยสำนักงานสถิติแห่งชาติสอดคล้องกับการสำรวจในพื้นที่ของหน่วยงานอื่นที่นายกรัฐมนตรีรัฐมนตรีมอบหมายได้ข้อสรุปตรงกันว่าประชาชนต้องการให้เปิดประตูระบายน้ำ ๔ เดือน และปิด ๘ เดือน และคณะรัฐมนตรียังได้พิจารณาแนวทางที่จะลดผลกระทบรวมทั้งการเพิ่มรายได้ให้แก่ประชาชน จึงมีมติให้
๑.ให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์(กรมชลประทาน)เร่งรัดดำเนินการจัดทำคลองชลประทานส่งน้ำ เพื่อให้ประชาชนสามารถใช้ประโยชน์ในการประกอบอาชีพและดำรงชีวิตได้ตามความจำเป็นเหมาะสม
๒.ให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์(กรมประมง) เร่งรัดดำเนินการช่วยเหลือดูแลผู้ประกอบอาชีพประมงให้สามารถประกอบอาชีพต่อไปได้ โดยอาจให้ความสนับสนุนในการปรับปรุงและเปลี่ยนแปลงเครื่องมือในการทำประมงให้เหมาะสมกับการทำประมงน้ำลึก รวมทั้งให้คำแนะนำและความรู้ทางวิชาการเพื่อพัฒนาอาชีพประมงด้วย
๓.ให้กระทรวงพลังงาน (การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย)พิจารณาให้การสนับสนุนช่วยเหลือในด้านค่าใช้จ่ายต่างๆในการดำเนินตามข้อ ๒ ของกรมประมง รวมทั้งการขยายพันธุ์และปล่อยพันธุ์ปลาชนิดต่างๆลงในแม่น้ำมูล เพื่อเป็นการเพิ่มจำนวนและความหลากหลายของสัตว์น้ำให้มากยิ่งขึ้น ตลอดจนการปลูกป่า การสงเคราะห์อาชีพ และอื่นๆตามความจำเป็น

----------------------------------------------------------------------------------

งานวิจัยไทบ้าน
ขณะเดียวกันชาวบ้านปากมูนร่วมกับเครือข่ายแม่น้ำตะวันออกเฉียงใต้ ได้ทำงานวิจัยไทบ้าน เพื่อศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางนิเวศวิทยา สังคม เศรษฐกิจและวัฒนธรรมที่ได้รับผลกระทบจากการสร้างเขื่อนปากมูนภายหลังจากการเปิดประตูเขื่อนปากมูน โดยมีพื้นฐานแนวคิดที่ว่า "ชาวบ้านเป็นผู้ที่อยู่ในพื้นที่ รับรู้ เห็นข้อมูลชัดที่สุด จึงควรทำการศึกษาวิจัยด้วยตนเอง" ชาวบ้านกว่า ๒๐๐ คน สองฝั่งแม่น้ำมูนจึงเสนอตัวเข้าร่วมวิจัย โดยเริ่มต้นทำการวิจัยเมื่อเดือนมิถุนายน ๒๕๔๔ จนถึง พฤษภาคม ๒๕๔๕ครอบคลุมพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อน ๖๕ หมู่บ้าน โดยแบ่งการศึกษาออกเป็น

ด้านนิเวศวิทยา (พันธุ์ปลา พรรณพืช และระบบนิเวศน์แม่น้ำ)
การวิจัยในส่วนนี้ ดำเนินการโดยชาวบ้านเป็นนักวิจัย รวมทุกด้านแล้วมีนักวิจัยประมาณ ๒๐๐ คน จาก ๖๕ หมู่บ้านนักวิจัยไทบ้านนี้มาจากการเสนอชื่อโดยชุมชนปากมูนซึ่งถูกพิจารณาแล้วว่ามีความรู้ความเชี่ยวชาญในแต่ละด้านจากแต่ละหมู่บ้าน ขณะที่เจ้าหน้าที่องค์กรพัฒนาเอกชนและอาสาสมัครเป็นผู้ช่วยนักวิจัยโดยคนหาปลาเก็บ ชนิดปลาที่จับได้ภายหลังการเปิดประตูเขื่อนเพื่อถ่ายรูปการจำแนกปลา และยืนยันชื่อที่ถูกต้องโดยคนหาปลาที่ชำนาญที่สุดจากบริเวณปากมูนจำนวน ๒๐ คน คนหาปลาแต่ละคน จะอธิบายปลาชนิดที่ตนเองรู้มากที่สุดให้ที่ประชุมนักวิจัยโดยอาศัยความรู้ที่ได้รับการสืบทอดจากบรรพบุรุษ

เริ่มแรกสุดของงานวิจัยไทบ้านเป็นการศึกษาเรื่องปลาและต่อมาได้ขยายไปสู่ประเด็นระบบนิเวศน์ เครื่องมือหาปลา พรรณพืช เกษตรริมมูน ระเบียบวิธีวิจัยในแต่ละด้านถูกพัฒนาขึ้นมาจากกรณีการวิจัยเรื่องปลา และในแต่ละกรณีได้เพิ่มการสำรวจภาคสนาม และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วมของผู้ช่วยนักวิจัย

ด้านสังคม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรม
1. การวิจัยในส่วนนี้ดำเนินการโดยใช้วิธีวิจัยหลายวิธีประกอบกัน ได้แก่ การจด บันทึกชนิดและปริมาณปลา ที่ ชาวบ้านจับได้ เครื่องมือ วัตถุประสงค์ของการจับปลา
2. การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วมโดยผู้ช่วยนักวิจัยได้เข้าสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วมในกิจกรรมของ ชุมชน เช่น การหาปลา การขายปลา การจัดพิธีกรรมเนา ในชุมชนสองฝั่งแม่น้ำมูนบริเวณปากมูน ตลอดช่วงที่ทำวิจัย นี้นับแต่เริ่มมีการเปิดประตูเขื่อนต่อเนื่องถึงปัจจุบัน ครอบคลุมพื้นที่ที่มีระบบนิเวศน์ที่แตกต่างกัน และครอบคลุม ฤดูกาลทั้งหมด
3. การสัมภาษณ์แบบเจาะลึกผู้ให้ข้อมูลหลักและการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วมเพื่อศึกษาข้อมูลรายกรณี
4. การจัดประชุมกลุ่ม ในหมู่บ้านเพื่อให้ได้ข้อมูลพื้นฐาน เช่น จำนวนคนที่กลับมาจับปลา ในแต่ละหมู่บ้าน ผู้ที่เข้าประชุมกลุ่มในแต่ละหมู่บ้านจะประกอบด้วย คนหาปลา กำนัน หรือ ผู้ใหญ่บ้าน หรือ กรรมการหมู่บ้าน หรือ สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบล ครู เจ้าของร้านค้าและปั๊มน้ำมันในหมู่บ้านคนรับซื้อปลาคนขับรถโดยสารรับจ้าง ในหมู่บ้าน

ด้านระบบนิเวศ
หลังจากการเปิดเขื่อนสภาพในแม่น้ำที่นิ่งก็เริ่มไหลตามธรรมชาติ เกาะแก่งในแม่น้ำเริ่มโผล่ ผักตบชวาที่เคยระบาดหนักหายไปใน ๑ เดือน เห็บปลาที่เคยระบาดค่อยๆบรรเทาลง พืชผักริมตลิ่งตามเกาะแก่งกลับมาอีกครั้งพบว่าพืชในเกาะแก่งแม่น้ำมูนกว่า ๕๐ ชนิดกลับมาสู่ระบบะรรมชาติ เช่น ไม้ส้มกุ้งที่เหลือเพียงต้นเดียวก็ออกยอดใหม่ มีไข่หิน ไคร่นุ่นหรือเทา ซึ่งเป็นอาหารชาวบ้านก็พบว่ามีเช่นกัน

การกลับมาของพืชและสิ่งมีชีวิตในแม่น้ำมูนก่อให้เกิดความสมบูรณ์ในระบบนิเวศใต้น้ำและมีส่วนสำคัญต่อปลาหลากหลายชนิด เป็นแหล่งอาหารชั้นดีของปลาทำให้ปลากลับมาอาศัยและวางไข่ ระบบนิเวศที่ฟื้นตัวยังทำให้ แก่ง ขุม วัง เวิง คัน เห่ว ถ้ำ บุ่ง โบก ตาด หลุมหิน ฮู แปว และห้วยหรือแม่น้ำสาขาเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ

ด้านพันธุ์ปลา
การเปิดเขื่อนทำให้พันธุ์ปลาที่มีความหลากหลายอพยพกลับเข้ามาอาศัยในลำน้ำมูลอีกครั้งในรอบ ๑๐ ปี รวมทั้งปลาหายากและพันธุ์ปลาใกล้สูญพันธุ์อีกหลายชนิดเช่น ปลาบึก ปลาตองกราย ปล่าบู่หิน ปลาแข่หิน และปลาเอี่ยนหู ซึ่งเป็นผลาที่วางไข่บริเวณทะเลจีนใต้บริเวณน้ำลึกประมาณ ๑ กิโลเมตร ระหว่างเวียดนามกับฟิลิปปินส์ ก็เดินทางอพยพเข้ามา

ด้านชีวิตคนหาปลาหลังเปิดประตูเขื่อน
วิถีชีวิตชาวบ้านริมฝั่งแม่น้ำกลับมาสู่วงจรเดิมอีกครั้งและสามารถใช้ประโยชน์จากแม่น้ำอย่างที่เคยเป็นมา ผลการศึกษาช่วง ๔ เดือนแรกมีชาวบ้านลงจับปลาหาปลาในแม่น้ำถึง ๖๙๑๕ ครัวเรือน และหาปลาอย่างเดียว ๑๕๘๗ ครัวเรือน รวมแล้วมีคนหาปลามากถึงร้อยละ ๙๔.๖๑ ของ ๔๕ หมู่บ้านริมน้ำมูน เศรษฐกิจชุมชนริมมูนจึงขึ้นอยู่กับการหาปลาเป็นหลัก และมีวิธีการมากกว่า ๖๔ วิธีการ

ด้านเครื่องมือประมงพื้นบ้านกับความสัมพันธ์ทางสังคม
ความอุดมสมบูรณ์กลับมาหลังจากเปิดเขื่อนแล้ว เครื่องมือหาปลาที่แสดงถึงภูมิปํญญาพื้นบ้านก็กลับมามีบทบาทสะท้อนให้เห็นด้านอื่นๆของชุมชน การช่วยเหลือเกื้อกูลกันในด้านต่างๆเกี่ยวกับการประมงนำไปสู่การเชื่อมสัมพันธ์กันในชุมชน เป็นการสร้างมิตรภาพโดยที่ไม่ต้องอาศัยเครื่องมืออื่นใด อีกทั้งยังเป็นการสืบทอดภูมิปัญญาแบบไม่รู้ตัว การใช้เครื่องมือประมงเช่น การวางมอง ตุ้มลาน ป่อม ทำให้ชาวบ้านรู้ว่าที่ใดเป็นขอบเขตของใครจะไม่มีการวางเครื่องมือหาปลาทับซ้อนกัน

ด้านรายได้
ระบบเศรษฐกิจชุมชนเกี่ยวเนื่องกับการหาปลา เปลี่ยนแปลงไปตามวงจรชีวิตของปลาเป็นสำคัญ ชาวบ้านจะมีรายได้มากในช่วงที่มีปลาขนาดใหญ่ โดยเฉลี่ยแล้วสำหรับคนหาปลาเป็นหลักรายได้จะอยู่ที่วันละ ๔๐๐ บาท หากเป็นช่วงทีมีปลากมากชาวบ้านชาวบ้านหาได้มากขึ้นราคาก็จะตก(ตามกลไกธรรมชาติโดยที่ไม่ต้องมีใคณะรัฐมนตรีากำหนดกลไกตลาด)ซึ่งก็จะหันมาทำปลาเอือม หรือปลาร้า และนำผลผลิตไปแลกข้าว ระบบการซื้อขายนี้จะมีหลายวีการ โดยสรุปชาวบ้านมีรายได้ดีสามารถเลี้ยงปากท้องพอมีพอกินสร้างฐานะได้ในระดับที่ดีขึ้น