คณะกรรมการแห่งชาติฯรายงานผลตรวจสอบบ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่านต่อนายกรัฐมนตรีครั้งที่สอง เจอปมปัญหาการทุจริตและความผิดพลาดเพียบ ชี้ชัดการจัดซื้อที่ดินมีการทุจริต ส่วนการสร้างโรงบำบัดน้ำเสียบนพื้นที่ชายฝั่งพังทลายในอนาคตอันใกล้แน่ เพราะน้ำทะเลกัดเซาะปีละ ๑๕ เมตร เผยการออกแบบระบบบำบัดน้ำเสียผิดพลาดทั้งระบบ ตั้งแต่การคำนวนปริมาณน้ำเสียสูงเกินจริงกว่า ๒-๓ เท่าตัว ความเข้มข้นของน้ำเสียไม่เป็นจริง และการออกแบบระบบบำบัดน้ำเสียไม่ถูกต้อง ขณะที่ค่าทดสอบระบบ ๓ ปีแรกที่ต้องจ่ายให้เอกชนสูงถึง ๑,๗๕๐ ล้านบาทต้องทบทวนกันใหม่

ขณะที่นายประพัฒน์ ปัญญาชาติรักษ์ รมว.กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ประกาศเปรี้ยงว่าจะชำระสะสางปมปัญหา โครงการบ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่าน ก่อนหมดสัญญาก่อสร้างโครงการในวันที่ ๑๙ ก.พ.นี้ คณะกรรมการแห่งชาติเพื่อกำกับการบริหารโครงการจัดการน้ำเสีย เขตควบคุมมลพิษ จังหวัดสมุทรปราการ ที่มีนายวิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี เป็นประธาน ได้สรุปรายงานผลการตรวจสอบโครงการต่อนายกรัฐมนตรี ตอกย้ำให้เห็นถึงการทุจริตและความผิดพลาดของโครงการอย่างชัดเจนอีกครั้ง

พลโทปรีชา วรรณรัตน์ รองเลขาธิการนายกรัฐมนตรี รายงานผลการตรวจสอบการดำเนินโครงการจัดการน้ำเสียคลองด่านต่อ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรี ว่า โครงดังกล่าวมีปัญหาการทุจริตและความผิดพลาดอย่างมากมาย พร้อมกันนั้นยังได้เสนอทางออกระหว่างการเลือกดัดแปลงระบบให้ใช้งานได้คุ้มค่ามากที่สุด หรือเปลี่ยนวัตถุประสงค์โครงการเป็นศูนย์เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแทน

รายงานดังกล่าว ลงวันที่ ๑๙ ธ.ค. ๒๕๔๕ โดยพลโทปรีชา ได้สรุปการรายงานผลการดำเนินงานของคณะกรรมการแห่งชาติเพื่อกำกับการบริหารโครงการจัดการน้ำเสีย เขตควบคุมมลพิษ จังหวัดสมุทรปราการ ที่มีนายวิษณุ เครืองาม เป็นประธานกรรมการฯ ครั้งที่ ๒/๒๕๔๕ ว่า คณะกรรมการแห่งชาติฯ ได้พิจารณาหาแนวทางแก้ไขปัญหาที่เกี่ยวข้องกับโครงการจัดการน้ำเสียฯ ช่วงเดือนสิงหาคม-ตุลาคม ๒๕๔๕ สรุปว่า

๑. มีการแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฯ เพิ่มเติมอีก ๒ คณะ เพื่อศึกษางานด้านเทคนิควิศวกรรมและการปรับปรุงทดสอบระบบบำบัดน้ำเสีย นอกเหนือจากคณะอนุกรรมการด้านกฎหมายและประสานประโยชน์ชุมชน คณะอนุกรรมการชุดใหม่นี้จะศึกษาความเหมาะสมของโครงการว่าระบบบำบัดสามารถใช้ประโยชน์ได้จริงหรือไม่ หากไม่คุ้มควรปรับแก้ไขไปใช้ประโยชน์ในรูปแบบอื่นมากน้อยเพียงใด
๒. การตรวจสอบแนวเขตที่ตั้งโครงการจัดการน้ำเสีย คณะกรรมการฯ ได้ขอความร่วมมือจากกรมที่ดินให้ตรวจสอบแนวเขตใหม่ เนื่องจากพื้นที่ดังกล่าวพบว่า มีการพังทลายของตลิ่งอันเนื่องมาจากคลื่นลมที่รุนแรง พื้นดินถูกกัดเซาะปีละประมาณ ๑๕ เมตร จึงมีผลกระทบต่อโครงการโดยตรง เพราะสิ่งปลูกสร้างทั้งหลายในแนวกัดเซาะจะพังทลายไปจนหมดสิ้นในอัตราที่รวดเร็วมาก อีกประการหนึ่ง ได้พบข้อมูลทุจริตในการจัดซื้อที่ดินซึ่งขณะนี้ได้เสนอเรื่องต่อคณะกรรมการป.ท.ไปแล้ว

ส่วนปัญหาและอุปสรรคที่ตรวจพบซึ่งมีผลให้โครงการประสบความล้มเหลวในรายงานดังกล่าว มีดังนี้
- ประการแรก ระบบรวบรวมและบำบัดน้ำเสีย ปริมาณน้ำเสียและค่าความสกปรกที่นำมาออกแบบก่อสร้างระบบไม่เป็นไปตามข้อเท็จจริง ทำให้ไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าระบบและขนาดของโรงบำบัดน้ำเสียจะมีประสิทธิภาพเพียงพอเมื่อเริ่มเดินระบบแล้ว ทำให้การจัดเก็บค่าบริการยังไม่มีอัตราที่แน่นอน
- ประการที่สอง การทดสอบระบบและบำรุงรักษาระบบบำบัดฯ เนื่องจากการก่อสร้างบ่อพัก ๓ แห่งบริเวณคลองด่านยังไม่เรียบร้อย การเชื่อมท่อจากโรงงานเข้าสู่ระบบและการส่งน้ำเสียยังดำเนินการไม่แล้วเสร็จ ทำให้การทดสอบระบบยังเริ่มต้นไม่ได้ วงเงินที่จะต้องใช้ทำการทดสอบระบบในช่วง ๓ ปีแรก ซึ่งสูงถึง ๑,๗๕๐ ล้านบาท จึงเป็นค่าใช้จ่ายที่ต้องทบทวนกันใหม่
- ประการที่สาม คณะกรรมการแห่งชาติฯ มีความเห็นว่า มีความจำเป็นที่จะต้องให้โครงการนี้ดำเนินต่อไปจนแล้วเสร็จตามเงื่อนไขแล้วจึงพิสูจน์ความผิดพลาดในการทดสอบระบบเพื่อกล่าวโทษต่อไปได้ จากนั้นจึงเลือกดัดแปลงระบบให้ใช้งานได้คุ้มค่ามากที่สุด หรือเปลี่ยนวัตถุประสงค์ของโครงการเป็นศูนย์เพาะพันธุ์สัตว์น้ำ หรือศูนย์วิจัยสัตว์ทางทะเลหรือหนทางอื่นเท่าที่จะเป็นได้ ทั้งนี้ การเปลี่ยนแปลงใดๆ จะต้องไม่ประสบการต่อต้านจากท้องถิ่นเหมือนเช่นปัจจุบัน

"คณะกรรมการแห่งชาติฯ กำลังเร่งรัดให้คณะอนุกรรมการต่างๆ ศึกษาให้ได้ทางออกของปัญหาซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการตัดสินใจของรัฐบาลโดยเร็วที่สุด" ฟ้องร้องกล่าวโทษผู้รับเหมา-เอดีบี

นายวิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี ในฐานะประธานคณะกรรมการแห่งชาติเพื่อกำกับการบริหารโครงการจัดการน้ำเสียเขตควบคุมมลพิษ จังหวัดสมุทรปราการ ระบุในรายงานผลการดำเนินงานของคณะกรรมการแห่งชาติเพื่อกำกับการบริหารโครงการจัดการน้ำเสีย เขตควบคุมมลพิษ จังหวัดสมุทรปราการ ครั้งที่ ๒/๒๕๔๕ ตามหนังสือที่ นร ๐๔๑๑(ลน.๑)/พ.๑๐๔ ลงวันที่ ๑๘ ธันวาคม ๒๕๔๕ เสนอนายกรัฐมนตรี มีรายละเอียดว่า ผลการศึกษาเบื้องต้นของคณะกรรมการตรวจสอบข้อเท็จจริงเพื่อประกอบการพิจารณาตัดสินใจในโครงการฯ และคณะกรรมการแห่งชาติฯ มีความเห็นตรงกันว่า จำเป็นต้องให้โครงการดำเนินต่อไปจนแล้วเสร็จตามเงื่อนไขสัญญา จากนั้นจึงพิสูจน์ความผิดพลาดด้วยการทดสอบระบบ หากทดสอบระบบแล้วไม่สามารถใช้งานได้ตามเงื่อนไขในสัญญาจ้าง ผู้ว่าจ้างจึงจะมีสิทธิฟ้องร้องและร้องเรียนกล่าวโทษได้ "โดยเฉพาะทั้งผู้รับเหมาก่อสร้าง (NVPSKG) และผู้สนับสนุนเงินกู้ในโครงการคือ ADB"

ชี้ชัดผิดพลาดทั้งระบบ
ในรายละเอียดรายงานดังกล่าวยังระบุด้วยว่า คณะอนุกรรมการศึกษาปรับปรุงโครงการจัดการน้ำเสียฯ ได้พิจารณาองค์ประกอบของการบำบัดน้ำเสียทั้งระบบ เริ่มต้นจากระบบรวบรวมน้ำเสีย คุณลักษณะของน้ำเสียที่นำมาออกแบบ ขบวนการบำบัดน้ำเสีย การกำจัดกากตะกอนและกลิ่น การปล่อยน้ำทิ้งออกนอกพื้นที่โครงการ ตลอดจนการจัดเก็บค่าบริการน้ำเสีย ได้ผลสรุปว่า ระบบรวบรวมน้ำเสีย พบว่ามีปริมาณน้ำเสียที่ทางบริษัทที่ปรึกษานำมาออกแบบและก่อสร้างระบบไว้ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง กล่าวคือ มีปริมาณมากกว่าความจริงกว่า ๒-๓ เท่าตัว อีกทั้งการปล่อยให้น้ำฝนไหลเข้าผสมกับน้ำเสียจะก่อให้เกิดการกระจายเชื้อโรคออกนอกเส้นท่อในฤดูฝน

คุณสมบัติของน้ำเสีย พบว่า ปริมาณและความเข้มขนของน้ำเสีย (บีโอดีและอื่นๆ) ที่ทางบริษัทที่ปรึกษาคาดการณ์ไว้ไม่เป็นจริง ระบบบำบัดน้ำเสีย พบว่า ขบวนการดำเนินการระบบบำบัดน้ำเสียและคุณสมบัติของน้ำเสียไม่ถูกต้อง มีผลให้การออกแบบระบบบำบัดน้ำเสียไม่ถูกต้องไปด้วย ส่วนการจัดเก็บค่าบริการ คณะอนุกรรมการฯ ยังไม่สามารถประเมินความเหมาะสมได้ เพราะไม่ทราบที่มาและแนวคิดของตัวเลข และกรมควบคุมมลพิษ ก็ยังมิได้สรุปอัตราค่าบริการให้แก่ท้องถิ่น (อ่านรายละเอียดในล้อมกรอบ) เตรียมที่ดินรองรับโรงบำบัดน้ำเสียแห่งใหม่

นายวิษณุ ยังระบุในรายงานด้วยว่า ในการตรวจสอบเขตและรังวัดที่ดินซึ่งเป็นที่ตั้งโครงการจัดการน้ำเสียฯ คณะกรรมการแห่งชาติฯ ได้มีหนังสือขอให้กรมที่ดินตรวจสอบและรังวัดที่ดินบริเวณคลองด่าน ซึ่งเป็นสถานที่ก่อสร้างโรงบำบัดน้ำเสียว่ามีพื้นที่เท่าใด พร้อมทั้งขอภาพถ่ายทางอากาศเพื่อเปรียบเทียบแนวชายฝั่งทะเลระหว่างปี ๒๕๓๘ และ ๒๕๔๓ และยังให้ขอให้กรมที่ดินแต่งตั้งคณะกรรมการเพื่อดำเนินการตรวจสอบเขตที่ดินจำนวน ๑๘ แปลง เพื่อให้ได้ข้อมูลเกี่ยวกับขอบเขตและเนื้อที่ดินตามโฉนดที่ดินเดิมกับที่คงเหลือในปัจจุบัน ซึ่งจะสามารถนำมาเปรียบเทียบกันได้ และยังสามารถใช้เป็นข้อมูลเพิ่มเติมประกอบการตรวจสอบการทุจริตในการจัดซื้อที่ดิน

"ขณะนี้ กรมที่ดินกำลังดำเนินการจัดทำสรุปรายงานการตรวจสอบเขตเพื่อเสนอต่อคณะกรรมการแห่งชาติฯ นอกจากนี้ กรมที่ดินยังได้รายงานข้อเท็จจริงเกี่ยวกับรายละเอียดของที่ดินที่เป็นของส่วนราชการ ซึ่งยังไม่มีส่วนราชการหรือหน่วยใดใช้ประโยชน์ และมีเนื้อที่ตั้งแต่ ๕๐ ไร่ขึ้นไป ซึ่งที่ดินดังกล่าวนี้สามารถจะนำมาพิจารณาขอใช้เป็นสถานที่ก่อสร้างโรงบำบัดน้ำเสียแห่งใหม่ได้ ในกรณีที่ได้มีการตัดสินใจแล้วว่า จะไม่มีการใช้งานโรงบำบัดน้ำเสียคลองด่าน" รายงาน ระบุ

น้ำทะเลพังโรงบำบัดน้ำเสียแน่
ในการตรวจสอบสภาวะทางธรณีวิทยาในพื้นที่คลองด่านของคณะกรรมการแห่งชาติฯ โดยการลงพื้นที่ตรวจสอบหลายครั้ง พบว่า มีการพังทลายของตลิ่งบริเวณพื้นที่ก่อสร้างโครงการฯ เนื่องจากกระแสคลื่นลมที่รุนแรงได้ทำลายต้นไม้และกัดเซาะจนสูญเสียพื้นที่ชายฝั่งเป็นจำนวนมาก หากไม่มีการป้องกันอย่างถูกหลักวิชาการคาดว่าภาพในระยะไม่กี่ปีจะมีผลกระทบต่อสิ่งก่อสร้างในโครงการฯอย่างแน่นอน

คณะกรรมการแห่งชาติฯ ได้เชิญนักวิชาการจากกรมทรัพยากรธรณี มาให้ข้อมูลเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงชายฝั่งบริเวณปากแม่น้ำเจ้าพระยาและธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อมบริเวณคลองด่าน ซึ่งข้อมูลที่ได้ยืนยันว่า บริเวณชายฝั่งของจังหวัดสมุทรปราการถูกกัดเซาะจนทำให้เกิดการสูญเสียที่ดินและสภาพแวดล้อมชายฝั่งอย่างรุนแรง โดยได้มีการศึกษาเปรียบเทียบจากภาพถ่ายดาวเทียมในปี ๒๕๑๒ กับปี ๒๕๔๐ พบว่า บริเวณแนวชายฝั่งบริเวณนี้หายไปในแนวราบประมาณ ๔๐๐ เมตร ในระยะเวลา ๒๖ ปี หรือคิดเป็นอัตราการกัดเซาะต่อปีประมาณ ๑๕ เมตร

จากปัญหาข้างต้น คณะกรรมการฯ เห็นว่า จำเป็นที่จะต้องได้รับการแก้ไขอย่างจริงจังและเร่งด่วน โดยเฉพาะการออกแบบโครงสร้างทางวิศวกรรมที่ถูกต้องเหมาะสมกับสภาพแวดล้อมชายฝั่ง เพื่อป้องกันการกัดเซาะ มิฉะนั้นแล้ว ไม่ว่าจะตัดสินใจคงการใช้งานโรงบำบัดน้ำเสียต่อไป หรือดัดแปลงไปใช้ประโยชน์อย่างอื่น สิ่งก่อสร้างในบริเวณดังกล่าวก็จะถูกทำลายในอนาคตอันใกล้อย่างแน่นอน

คณะกรรมการแห่งชาติฯ กล่าวถึงแนวทางการดำเนินงานต่อไปว่า จะประสานให้กรมควบคุมมลพิษ แต่งตั้งคณะกรรมการบริหารสัญญาฯ เพื่อเจรจาต่อรองกับบริษัทผู้รับเหมาก่อสร้างในการปรับปรุงโครงการหรือศึกษาโครงการใหม่ที่จะส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตของชาวบ้านคลองด่านโดยตรง โดยเฉพาะโครงการแก้ไขปัญหาให้กับชาวบ้าน คือ โครงการ Tertiary Treatment เพื่อไม่ให้มีการปล่อยน้ำทิ้งที่ผ่านการบำบัดแล้วลงทะเล และโครงการกำจัดกากตะกอน เพื่อนำไปถมที่แทนการปล่อยทิ้งไว้ในบ่อถึง ๕ ปี ซึ่งทั้งสองโครงการมีความสำคัญอย่างยิ่งในการแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของชาวบ้าน

"คณะกรรมการฯ จะเร่งรัดให้คณะอนุกรรมการต่างๆ ดำเนินการศึกษาเพื่อให้ได้ทางออกของปัญหาที่จะเป็นข้อตกลงใจของรัฐบาล ซึ่งจะประกาศให้ประชาชนรับทราบ คณะกรรมการแห่งชาติและอธิบดีกรมควบคุมมลพิษ มีหน้าที่จะต้องไปชี้แจงกับราษฎรและแกนนำกลุ่มผู้คัดค้านโครงการฯ เพื่อให้เข้าใจและยอมรับผลการตัดสินใจของรัฐบาล ซึ่งไม่ว่าจะเป็นทางเลือกใด ก็จะต้องสามารถรับประกันได้ว่าจะไม่ทำลายวิถีทางในการประกอบอาชีพและสภาพแวดล้อมในพื้นที่อย่างแน่นอน"

อนึ่ง โครงการก่อสร้างระบบรวบรวมและบำบัดน้ำเสียเขตควบคุมมลพิษจังหวัดสมุทรปราการ หรือบ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่าน ใช้วงเงินลงทุนสูงถึง ๒๓,๐๐๐ ล้านบาท โครงการนี้ถูกตีแผ่และขุดคุ้ยให้เห็นความไม่ชอบมาพากลโดย และจากการร้องเรียนจากชาวบ้าน ทำให้นำไปการตรวจสอบจากฝ่ายนิติบัญญัติและองค์กรอิสระต่างๆ มาอย่างต่อเนื่องนับตั้งแต่ปี ๒๕๔๒ จนกระทั่งมาถึงรัฐบาลทักษิณ โครงการนี้จึงได้รับการตรวจสอบและแก้ไขปัญหาอย่างจริงจังจากฝ่ายรัฐบาล