ดาวัลย์ จันทรหัสดี - นักวิชาการสามัญชนคนคลองด่าน

โครงการบำบัดน้ำเสียรวมจังหวัดสมุทรปราการ(คลองด่าน) ซึ่งริเริ่มขึ้นตั้งแต่ปี 2529 เป็นความพยายามในการแก้ไขปัญหาน้ำเสียจากโรงงานอุตสาหกรรมในจังหวัดสมุทรปราการ กลายเป็นกรณีคอร์รัปชั่นตัวอย่างที่สร้างผลสะเทือนในระดับโลก มีนักการเมืองท้องถิ่น ระดับชาติ นายทุนระดับประเทศและทุนข้ามชาติเจ้าของเงินสนับสนุนอย่างธนาคารเพื่อการพัฒนาเอเชีย(ADB) เข้ามาพัวพันอย่างชัดเจน

การตัดสินใจของรัฐบาลในขณะนั้น ตามข้อเสนอของเอกชนที่จะลงหลักปักฐานโครงการบ่อบำบัดน้ำเสียรวมที่คลองด่าน สร้างผลกระทบต่อชีวิตของชาวต.คลองด่านอย่างมหาศาล จนกระทั่งมีการเคลื่อนไหวเพื่อคัดค้านโครงการฯในช่วงต้นปี 2542

เหตุผลสำคัญที่ทำให้ชาวบ้านต้องลุกขึ้นมาคัดค้านเนื่องจาก พวกเขาไม่มั่นใจว่าโครงการฯจะสร้างผลกระทบต่อวิถีชีวิตของคนคลองด่านมากน้อยแค่ไหน เนื่องจากพื้นที่ดังกล่าวอาศัยทรัพยากรทางทะเล การทำประมงทั้งน้ำกร่อยและประมงทะเลยังเป็นอาชีพส่วนใหญ่ของคนคลองด่าน ดังนั้นการสร้างบ่อบำบัดแล้วปล่อยน้ำจืดลงในพื้นที่ทำประมงอาจจะถึงขั้นทำลายสิ่งแวดล้อมซึ่งหมายถึงอาชีพที่เลี้ยงชีวิตของพวกเขาด้วย

นอกจากนั้นความลับลมคมในหลายประการของโครงการฯ ซึ่งถูกสื่อมวลชนนำมาตีแผ่ ยิ่งตอกย้ำความไม่ชอบมาพากล ทั้งหมดกระตุ้นในคนคลองด่านออกมาเคลื่อนไหว ให้รัฐรับฟังความคิดเห็นของประชาชนในพื้นที่ รวมถึงเข้าตรวจสอบความไม่ชอบมาพากลทั้งหลาย กระทั่งเรียกร้องให้รัฐบาลยุติโครงการฯ เนื่องจากทำลายชีวิตและชุมชนคนคลองด่าน

หนึ่งในคนคลองด่าน ที่มีบาทหลักนำเสนอประเด็นเหตุผลทางฝ่ายชาวบ้าน ถึงขั้นเป็นตัวแทนชาวบ้านไปชี้แจงจุดยืนต่อที่ประชุมประจำปีของธนาคารเพื่อการพัฒนาเอเชีย(เอดีบี) ที่นครเซี่ยงไฮ้ สาธารณรัฐประชาชนจีน มาแล้ว จนกลายเป็นกรณีตัวอย่างของเอดีบีต้องส่งตัวแทนมารับทราบข้อมูลจากประชาชนในพื้นที่ มาแล้ว

ดาวัลย์ จันทรหัสดี แกนนำชาวบ้าน ที่ลุกขึ้นมาปกป้องวิถีชีวิตของชุมชนและครอบครัวคนคลองด่าน

ดิฉันผ่านช่วงที่กลัวที่สุดของชีวิตไปแล้ว เราจะปล่อยให้พวกบ้าอำนาจที่มีอยู่ไม่กี่คนปกครองประเทศชาติต่อไปไม่ได้ ดังนั้นอะไรจะเกิดขึ้นก็ไม่กลัวและยอมรับ"

ด้วยความที่เธอเป็นคนคลองด่านโดยกำเนิด เติบโตและผูกพันกับวิถีชีวิตชาวประมงชายฝั่ง ทำให้เห็นคุณค่าของแผ่นดินเกิด

ดาวัลย์ให้สัมภาษณ์สื่อมวลชนว่า "เหตุที่คิดต่อสู้กับโครงการบ่อบำบัดน้ำเสียเพราะแผ่นดินนี้เป็นทุกอย่างให้กับเธอและครอบครัว ทั้งส่วนตัวยังมีคำถามถึงความถูกต้องและความยุติธรรมว่า ยังคงมีอยู่อีกหรือไม่"

ประสบการณ์การต่อสู้กับอำนาจรัฐในช่วงเวลากว่า 4 ปี นับแต่คนคลองด่านเริ่มสำเหนียกกับหายนะที่กำลังคืบคลานเข้ามา ทำให้ดาวัลย์มีข้อสรุปในตัวเองว่า จำเป็นต้องสู้ด้วยความจริง

"ไม่ว่ารัฐธรรมนูญหรือกฎหมายใดๆก็ตามจะให้สิทธิเสรีภาพกับประชาชนมากเท่าไหร่ก็ตาม มันไม่ได้นำไปสู่การตัดสินใจของรัฐบาลที่อยู่บนพื้นฐานของรัฐธรรมนูญเลย เพราะในทางปฏิบัติเป็นไปตามความต้องการของผู้ใช้กฎหมายต่างหากว่าเขาต้องการอะไร"

ข้อมูลทางกายภาพในพื้นที่ ข้อมูลวิชาการที่เกี่ยวข้องกับโครงการฯ ตลอดจนคำถามคาใจของคนคลองด่าน ถูกถ่ายทอดออกมาสู่สาธารณะเป็นระยะๆ ซึ่งข้อสรุปที่คนคลองด่านฉายภาพให้เห็นอย่างชัดเจนเกี่ยวกับโครงการบำบัดน้ำเสียฯ ไม่ว่าที่ไหนๆ ในโลกว่า ไม่ใช่สิ่งมหัศจรรย์ในการแก้ปัญหามลพิษจากอุตสาหกรรม แต่เป็นเพียงการเจือจางมลพิษโดยแพร่กระจายผ่านตัวกลางสิ่งแวดล้อมเท่านั้น

จนถึงวันนี้ แม้จะมีแนวโน้มว่า โครงการบำบัดน้ำเสียรวมจังหวัดสมุทรปราการจะไม่ดำเนินการต่อ(แม้ว่า ใกล้เสร็จสมบูรณ์แล้ว) ขณะที่ผู้มีส่วนฉ้อฉลบางส่วนถูกสอบสวนและดำเนินการตามกฎหมาย แต่ยังไม่มีความแน่นอนใดๆ ว่า รัฐจะไปสร้างปัญหาซ้ำเติมปัญหาเดิมเข้าไปอีก

ดาวัลย์สรุปความเห็นของตนเองไว้อย่างชัดเจน เมื่อครั้งพบกับพ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรี ลงไปตรวจโครงการฯ เมื่อปีที่แล้วว่า
"…หากรัฐไม่หยุดโครงการและเปลี่ยนการใช้ประโยชน์บ่อบำบัดน้ำเสียที่คลองด่าน จะทำให้รัฐบาลต้องทุ่มเทงบประมาณมาเพื่อแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นมากมาย ไม่ว่าจะเป็นปัญหาเรื่องกลิ่น การรีไซเคิลน้ำกลับมาใช้อีกซึ่งต้องลงทุนวางท่อนำน้ำกลับไปใช้เพิ่มอีก ไม่นับความสูญเสียความอุดมสมบูรณ์ของทะเลที่ไม่อาจประเมินค่าได้…"

ดาวัลย์ถือเป็นตัวอย่างของชาวบ้านธรรมดาๆ คนหนึ่งที่เอาจริงเอาจังกับการทำงานความคิด กระทั่งสามารถนำเสนอข้อเท็จจริงให้กับสาธารณะจนเป็นที่ยอมรับ และสร้างผลเปลี่ยนแปลงทางสังคมได้

บทสัมภาษณ์

ปxป เวลาที่เราพูดถึงบ่อบำบัดน้ำเสีย ในความรู้สึกของคนทั่วไปคิดว่า น่าจะดี เพราะจะช่วยแก้ปัญหาบางอย่างที่เกิดขึ้นจากการพัฒนา แต่ในความรู้สึกของคลองด่านกลับตรงกันข้าม อะไรเป็นสาเหตุนั้น
ดาวัลย์ ถ้าคิดแบบชาวบ้านๆ คำถามแรกของชาวคลองด่านก็คือ บ่อบำบัดน้ำเสียนั้น น้ำเสียจากที่ไหน เราอยากรู้ แล้วมันทำงานอย่างไร อยากรู้ว่า สิ่งที่เขาเอามาให้เราคืออะไร เป็นธรรมไหม ที่อยู่ดีๆ จะเอาน้ำเสียทั้งจังหวัดมาทิ้งที่นี่ เราใช้คำว่า "ทิ้ง" เพราะเราทราบว่า ระบบบ่อบำบัดไม่สามารถกำจัดสารโลหะหนัก ซึ่งในขั้นตอนดังกล่าวโรงงานทุกโรงงานที่สร้างสารโลหะหนักขึ้นจะต้องกำจัดโลหะหนักให้ได้มาตรฐานน้ำทิ้งเสียก่อนที่จะปล่อยน้ำเข้าสู่ระบบ เพื่อมาดำเนินการในเรื่องปริมาณออกซิเจน DO และ BOD แล้วถึงปล่อยลงทะเล

คำถามก็คือ ที่ผ่านมาจนถึงปัจจุบัน เราพยายามรักษาพื้นที่คลองด่านให้เป็นที่อาศัยและพื้นที่การเกษตร ไม่ให้มีโรงงานอุตสาหกรรม แต่จู่ๆกลับมีการปล่อยโลหะหนักลงแหล่งน้ำ เป็นการยุติธรรมไหม ความรู้สึกว่าไม่เป็นธรรมดังกล่าว ทำให้เราต้องลุกขึ้นมาปกป้องสิทธิในการอยู่กับทรัพยากร แสวงหาทรัพยากรมาใช้ประโยชน์โดยไม่ทำลายล้างซึ่งสืบต่อกันมานานกว่า 300 ปี

เราจักตัวเองก่อน รู้ว่า เราเป็นใคร บรรพบุรุษของเราคือใคร อยู่กันมาได้อย่างไร หลังจากนั้นถึงไปหาคำตอบว่า สิ่งที่รัฐให้เราคืออะไร เมื่อเราหาคำตอบได้ว่าสิ่งที่รัฐให้เรานั้น ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะมาตั้งที่คลองด่าน แล้วเราก็ตั้งคำถามและหาคำตอบว่า ทำไมถึงมาที่นี่ ซึ่งทำให้เราพบเรื่องทุจริต แล้วเราก็หาคำตอบว่า หากบ่อบำบัดมาอยู่ที่นี่จะเป็นอย่างไร เราก็พบว่า ค่าบริหาร ค่าเดินระบบจะแพงขนาดไหน จะเห็นวิวัฒนาการของการตั้งคำถามและหาคำตอบเป็นระยะๆ

ปxป ระยะเวลา 4 ปี ของการตั้งคำถามและหาคำตอบ เราพบความจริงอะไรบ้าง
ดาวัลย์ ในทางสังคม เราพบว่า คนภายนอกมองว่า โครงการปรับปรุงคุณภาพน้ำเป็นสิ่งที่ดี เขาสนใจแค่ว่า การบำบัดน้ำเสียให้เป็นน้ำดี ฟังดูก็ดี ดิฉันก็ว่า มันก็ดี ถ้าอยู๋ในที่ที่มีปัญหา ถ้าบ่อบำบัดไปอยู่ในแหล่งที่มีน้ำเสีย แต่เราบอกว่า ที่คลองด่านไม่มีปัญหา มันผิดที่ อีกประเด็นหนึ่ง เราเรียนรู้ที่จะสัมพันธ์กับสื่อ เช่นหนังสือพิมพ์ผู้จัดการรายวัน ซึ่งเสนอข่าวมาก่อนที่ชาวบ้านจะรู้ข้อมูล และเราก็เป็นคนที่ติดตามข่าวสาร ทำให้ทราบข้อมูล

ขณะที่เราพยายามสืบค้นข้อมูล ข้อเท็จจริง ทางสื่อมวลชนก็ไปสัมภาษณ์บุคคลที่เกี่ยวข้องกับโครงการ ทำให้เรามีข้อมูลเปรียบเทียบ สามารถชั่งน้ำหนักความคิดเห็นของทั้งเราและฝ่ายสนับสนุน ดำเนินโครงการด้วย

ปxป คำว่า เรา ครอบคลุมแค่ไหน
ดาวัลย์ คิดว่า เรียกได้ทั้งชุมชน เพียงแต่โดยส่วนตัวอาจจะมีเงื่อนไขเรื่องเวลาดีกว่าหลายๆ คน ทำให้สามารถค้นคว้าและตั้งคำถามได้มากกว่าคนอื่น แต่ว่า หลังจากที่ตนเองมีคำถาม ก็จะนำไปอภิปรายหาคำตอบจากคนในชุมชน ทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนทั้งข้อมูล ความคิดเห็น เติมเต็มซึ่งกันและกัน
ปxป มีชาวบ้านคลองด่านที่สนับสนุนโครงการฯบ้างหรือไม่
ดาวัลย์ ถ้าจะแบ่งชัดขนาดนั้น คงจะไม่มี แต่อาจจะมีในส่วนของคนที่เคยเป็นหัวคะแนนเก่าให้นักการเมือง แต่เราไม่ทราบว่า เขาจะมีผลประโยชน์กับโครงการดังกล่าวหรือไม่ เพียงแต่สิ่งหนึ่งที่เราเห็นก็คือ ตัวของเขาเองก็ไม่เห็นด้วยที่จะมีบ่อบำบัดฯ เพราะมันไม่มีประโยชน์อะไรเลยต่อคนชุมชน ถ้าไม่มีบ่อฯ เลยก็จะดีที่สุดสำหรับคนคลองด่าน ซึ่งประเด็นนี้ทำให้ไม่เห็นภาพของความขัดแย้งระหว่างคนในชุมชัดเจน

ในการต่อสู้มีแนวคิดที่หลากหลาย แต่ทั้งหมดไปสู่เป้าหมายเดียวกัน ถามว่า เป็นความแตกต่างไหม คิดว่า เป็นความแตกต่างในทางความเชื่อ ความคิด ส่วนตัวไม่ชอบที่จะไปเดินตามแนวทางของใคร ขณะเดียวกันก็ไม่อยากให้ใครมาเดินตาม โดยที่ยังไม่ได้คิด ไม่ได้ระดมสมองก่อน

ปxป ณ วันนี้ เราสรุปได้ใช่ไหมว่า อะไรที่หลอมรวมความคิดของชาวคลองด่านเข้าด้วยกัน
ดาวัลย์ ทุกคนเห็นร่วมกันว่า สิ่งนั้นมันไม่ดี แม้ในช่วงต้นมีบ้างที่ลังเล แต่เมื่อพิสูจน์แน่ชัดแล้วว่า มีกลิ่นแน่นะ ชุมชนจะได้รับผลกระทบ ก็เห็นร่วมกันว่า ไม่เอาบ่อบำบัดฯ อีกประการหนึ่งก็คือ รากเหง้า สายใยของความเป็นชุมชนเกาะเกี่ยวเป็นร่างแหระหว่างคนในชุมชนด้วยกัน

ปxป มีประเด็นอื่นอีกบ้างไหม
ดาวัลย์ ช่วงแรกชาวบ้านต่อสู้เรื่องสิ่งแวดล้อมก่อน แต่เราก็มองว่า ที่มาตั้งที่คลองด่านนี่มันต้องโกงกันแน่ๆ ซึ่งก็ต้องพยายามขุดคุ้ยในสิ่งที่โกง ซึ่งข้อมูลที่ได้ก็จะตอบคำถามว่า มันไม่เป็นธรรมที่จะมาตั้งที่นี่

ปxป ตอนนี้กลายเป็นว่า สังคมมองประเด็นเรื่องบ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่านเพียงประเด็นการคอร์รัปชั่นเพียงประเด็นเดียว
ดาวัลย์ ตอนนี้กระแสการคอร์รัปชั่นเป็นสิ่งที่สังคมไทยรับไม่ได้ ขณะเดียวกันชาวบ้านพูดเรื่องสิ่งแวดล้อมมาก่อน และถูกยอมรับจากธนาคารเพื่อการพัฒนาเอเชีย(ADB) หลังจากที่ทางเราเสนอให้ADB ตรวจสอบและพบว่า มีการละเมิดสิทธิและผลประโยชน์ในการประกอบอาชีพ ตลอดจนเรื่องสุขภาพสิ่งแวดล้อม ขณะที่รัฐบาลไทยยอมรับเรื่องการคอร์รัปชั่น แต่ไม่ยอมพูดว่า ยอมรับเรื่องส่งแวดล้อม และที่ยังไม่ยอมพูดต่อก็คือ การดำเนินการโครงการฯต่อ จะต้องใช้ค่าใช้จ่ายเท่าไหร่ ซึ่งชาวบ้านติดตามดูท่าทีอยู่

แต่การที่รัฐบาลตัดสินใจว่า สัญญาเป็นโมฆะนั้น ต้องยอมรับเป็นท่าทีที่ถูกต้อง เพราะหากไม่ดำเนินการอย่างนี้ ก็เท่ากับว่า ปล่อยให้การดำเนินการที่ผิด ดำเนินการต่อไปอีก แต่เรื่องคงไม่จบแค่นี่ เพราะความเสียหายเกิดขึ้นแล้ว เงินของประเทศสองสามหมื่นล้านบาทจะทำอย่างไร คุณจะเปลี่ยนคลองด่านเป็นอะไร

ปxป ช่วงที่คุณทักษิณลงมาคลองด่าน ได้พูดย้ำว่า โครงการต้องเดินหน้าต่อ เพราะทำมาใกล้เสร็จแล้ว
ดาวัลย์ ที่ฟังครั้งแรกว่า สร้างมาเยอะแล้ว ต้องเดินหน้าต่อไป ทำให้รู้สึกเหมือนกับคนคลองด่านไม่ใช่คน เงินที่ลงไปมีค่ามากกว่าชีวิตของคน มีการพูดเสมอว่าวัสดุก่อสร้าง อิฐ หิน ปูนทราย มันทดแทนไม่ได้กับชีวิตผู้คน สิ่งแวดล้อม ตอนนั้นที่รัฐมนตรีประพัฒน์ลงมาแล้วบอกว่า มูลค่าก่อสร้างโครงการฯอยู่ที่ 3 หมื่นล้านบาท เทียบกับคนคลองด่านแสนคน ถัวเฉลี่ยคนคลองด่านมีค่าต่อหัวแค่ 3 แสนบาทเท่านั้น ดิฉันบอกว่า เงิน 3 แสนแค่ปี สองปี คนคลองด่านก็หาได้แล้ว
แต่ดิฉันยังมองให้แง่ดีว่า ช่วงนั้นคุณทักษิณอาจจะพูดไม่ได้ว่า ให้เลิก เพราะอยู่ในสัญญาที่ตกลงกันไว้ แต่ดิฉันคิดว่า คลองด่านเป็นเหมือนระเบิดเวลา ถ้าไม่ระเบิดตอนนี้ก็ต้องระเบิดในอนาคต ไปเหม็นเน่าเอาช่วงนั้น เพราะต้องเสียเงินในการเดินระบบถึงวันละ 2 ล้านบาท แต่ไม่มีน้ำเข้าระบบ หรือแม้แต่เงินที่จะมาเดินระบบ สำหรับคนคลองด่านเอง คงต้องสู้เหมือนคนปากมูน

ปxป ถ้าเลิกโครงการตอนนี้ก็ไม่กระทบใครใช่ไหม
ดาวัลย์ ใช่ แต่เงินหลวงจ่ายไป รัฐบาลมีหน้าที่ต้องไปเอาคืนมา

ที่มา : กลุ่ม ปxป

บันทึกรายการ “เฝ้าบ้าน-เฝ้าเมือง” ช่วง “จับทุจริตคอร์รัปชัน”
ทางสถานีวิทยุเอฟเอ็ม 97 เมกะเฮิร์ต วันที่ 19 มกราคม 2547 เวลา 23.00-23.30 น.
กรณีทุจริตบ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่าน : เสียงสะท้อนนักวิจัยชาวบ้าน
จัดทำรายการโดย : ฐานนิวส์เรดิโอ
ดำเนินรายการโดย : ดารารัตน์ มหิกุล, พิษณุชัย ประยูรหาญ
แขกรับเชิญ : ดาวัลย์ จันทรหัสดี แกนนำชาวบ้านคลองด่าน,
ผู้ศึกษาวิจัยเชิงสืบสวนสอบสวนกรณีทุจริตคอร์รัปชัน “บ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่าน : คอร์รัปชันเชิงนโยบาย”
โดยการสนับสนุนจากกองทุนสื่อประชาสังคมต้านคอร์รัปชัน (กองทุน สปต.)

หมายเหตุ : เมื่อวันที่ 19 มกราคม 2547 นายมานิตย์ สุธาพร รองปลัดกระทรวงยุติธรรม ในฐานะประธานคณะกรรมการตรวจสอบกรณีการทุจริตบ่อบำบัดน้ำเสียคลองด่าน (จังหวัดสมุทรปราการ) เปิดเผยว่าคณะกรรมการฯ ร่วมกับกรมสอบสวนคดีพิเศษ (ดีเอสไอ) และพนักงานสอบสวนกองปราบปราม ได้สรุปผลการสอบสวนเสนอต่อนายกรัฐมนตรี ทั้งนี้ หลักฐานที่ปรากฏได้ชี้มูลความผิดข้าราชการระดับสูงของกรมควบคุมมลพิษ (8 คน) กลุ่มบริษัทเอกชน และนักการเมืองที่เกี่ยวข้อง คือ อดีตรัฐมนตรี ส. อดีตรัฐมนตรี ย. และอดีตรัฐมนตรี ว. โดยก่อนหน้านี้เมื่อวันที่ 13 มกราคม 2547 นายประพัฒน์ ปัญญาชาติรักษ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้มอบหมายให้กรมควบคุมมลพิษ ยื่นฟ้องกลุ่มบริษัทเหมาก่อสร้างและผู้เกี่ยวข้องในการกระทำผิดรวม 19 คน

ดารารัตน์ : ในฐานะที่อยู่ในพื้นที่และได้ติดตามโครงการนี้มานาน รู้สึกอย่างไรหลังจากที่ดูเหมือนว่ารัฐบาลจะเอาจริงเอาจังในเรื่องนี้

ดาวัลย์ : ตัวเองเป็นชาวบ้านคลองด่านตั้งแต่กำเนิด และได้ติดตามเรื่องนี้ตั้งแต่มีป้ายขึ้นว่าจะมีบ่อบำบัดน้ำเสียเกิดขึ้น ชาวบ้านก็สนใจว่ามันมาจากไหนอย่างไร ตอนแรกเราต่อสู้เพื่อปกป้องทรัพยากรธรรมชาติและวิถีชีวิตของเรา เมื่อได้เห็นความไม่ชอบมาพากลของโครงการ เราก็ได้ยื่นเรื่องคัดค้านต่อวุฒิสภาและศาลปกครอง ต่อมาก็ได้ทำงานวิจัยเชิงสืบค้นโดยได้รับการสนับสนุนจากกองทุนสื่อประชาสังคมต้านคอร์รัปชัน (กองทุน สปต.) จนกระทั่งรัฐบาลสั่งหยุดโครงการและมีการดำเนินคดีกับผู้ที่เกี่ยวข้องก็นับว่าเป็นที่น่าพอใจในระดับหนึ่ง

พิษณุชัย : เมื่อแรกที่ทราบข่าวโครงการนั้น ฟังไม่ขึ้นหรือที่เขาบอกว่าจะบำบัดน้ำเสียให้เรา

ดาวัลย์ : คือตำบลคลองด่านมีอาชีพประมงเป็นหลัก ตอนแรกโครงการได้รับอนุมัติจากคณะรัฐมนตรีและเงินกู้จาก ADB (Asian Development Bank / ธนาคารเพื่อการพัฒนาแห่งเอเชีย) โดยให้สร้างที่บางปูใหม่กับบางปลากด ซึ่งห่างจากตำบลคลองด่านกว่า 20 กิโลฯ ดังนั้นการนำน้ำเสียที่ไม่ได้อยู่ในแหล่งที่กำเนิดมาบำบัดที่คลองด่านแล้วปล่อยลงสู่ทะเลอ่าวไทย ซึ่งเรามีแปลงนาหอยแมลงภู่ที่อุดมสมบูรณ์ แค่เหตุผลนี้ก็ไม่สมเหตุสมผลทางวิชาการในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมแล้ว และในความเป็นจริงที่ชาวบ้านเราทราบกันก็คือ ปัญหาใหญ่ที่ทำให้บ่อบำบัดน้ำเสียได้ถูกย้ายมาคลองด่านก็คือว่า ต้องการจะขายที่กับต้องการจะเพิ่มความยาวของท่อ (ส่งน้ำเสีย) ให้ยาวขึ้น และเพื่อเพิ่มเงินในการรับเหมาก่อสร้าง จากเดิมที่มติคณะรัฐมนตรีอนุมัติไว้ให้สร้าง 2 ฝั่ง (บางปูใหม่-บางปลากด) ใช้งบประมาณ 3,612 ล้านบาท เมื่อย้ายมาที่คลองด่านโดยไม่มีมติคณะรัฐมนตรีก่อน ก็ทำให้โครงการนี้ต้องใช้งบประมาณเพิ่มขึ้นอีกกว่า 10,000 ล้านบาท

พิษณุชัย : ตัวเลข ณ ปัจจุบันก็คือ 22,000 ล้านบาทใช่ไหมครับ

ดาวัลย์ : 2,3701 ล้านบาทค่ะ อันนี้เป็นอัตราแลกเปลี่ยนที่ 25 บาทต่อเหรียญนะคะ คือโดยหลักการแล้วเดิมทีเดียวเราติดตามเรื่องบ่อบำบัดที่เราให้ความสนใจ ทีนี้เราก็มาเจอว่ามันมีเรื่องอื่นที่ซ่อนเร้น เป็นเรื่องที่ถ้าเราไม่ได้มาต่อสู้กับโครงการนี้ เราก็ไม่คิดว่าจะมีการทุจริตคอร์รัปชันแบบมโหฬารและเป็นขั้นเป็นตอนแบบนี้ พอเราได้มาทำงานวิจัยและสืบค้น เราได้เห็นภาพของการทุจริตเชิงนโยบายชัดเจนมาก และในขณะเดียวกันเราก็ได้เห็นตัวละครที่เกิดขึ้นในแต่ละขั้นตอนหมดเลยค่ะ

พิษณุชัย : ไม่ทราบว่าประเด็นในการวิจัยคืออะไรและผลเป็นอย่างไร

ดาวัลย์ : คือเราได้เสนอขอทุนจากกองทุน สปต.เพื่อทำการวิจัยและศึกษาข้อมูลเชิงลึกเพื่อให้เห็นว่าการทุจริตในโครงการนี้เป็นอย่างไร มาอย่างไร ใครบ้างที่มีส่วนเกี่ยวข้องในโครงการ เพื่อนำเสนอข้อมูลและเบาะแสต่อกองทุน สปต. ในเดียวกันก็ได้นำเสนอต่อสาธารณชนด้วย

พิษณุชัย : สรุปผลของการวิจัยก็คือว่ามีการทุจริต

ดาวัลย์ : ค่ะ แล้วก็มีข้อมูลที่เห็นได้ชัดว่าขั้นตอนการทุจริตเป็นอย่างไร และรายชื่อบุคคลที่ถูกดำเนินคดีในปัจจุบันก็ปรากฏอยู่ในงานวิจัยที่เราทำด้วย

พิษณุชัย : จำนวน 19 คนใช่หรือไม่

ดาวัลย์ : จริงๆ แล้วก็มีมากกว่านั้นนะคะ ในจำนวน 19 คนที่เห็นมีความเกี่ยวข้องกับเอกชน คือ บริษัทรับเหมากับการออกโฉนดที่ดินโดยมิชอบ แต่ส่วนที่เกี่ยวกับข้าราชการของจังหวัด (สมุทรปราการ) ก็ยังไม่ออกมา แล้วก็ข้าราชการในกรมที่ดิน กรมควบคุมมลพิษก็ยังไม่มีการดำเนินคดี

ดารารัตน์ : คุณดาวัลย์และชาวบ้านมั่นใจแค่ไหนกับการดำเนินการของรัฐบาล จับตามองแล้วพอใจหรือไม่

ดาวัลย์ : จริงๆ แล้วชาวบ้านคลองด่านลุกขึ้นมาต่อสู้ เป้าหมายแรกคือเราไม่เอาบ่อฯ ส่วนการจัดการกับทุจริตคอร์รัปชันถือเป็นนโยบายและเป็นหน้าที่ของผู้ที่รับผิดชอบนะคะ ดังนั้น ถ้าเกิดว่ารัฐบาลจะบอกว่าจัดการกับทุจริตคอร์รัปชัน แล้วบ่อฯ ยังอยู่ที่คลองด่าน อันนั้นไม่ใช่เป้าหมายของเรา ส่วนประเด็นที่รัฐบาลดำเนินการกับผู้ทุจริต ณ เวลานี้ เราก็เห็นว่าเป็นมิติที่ดีที่รัฐบาลกล้าตัดสินใจฟ้องร้องผู้ที่เกี่ยวข้อง เพราะเป็นการประกาศนโยบายของรัฐบาล แต่ในขณะเดียวกันเราก็จะติดตามและตรวจสอบต่อไปว่า การดำเนินคดีกับบุคคลที่เกี่ยวข้องนั้น ตรงกับข้อมูลที่เราได้ศึกษาหรือไม่ และก็ต้องดูว่าฟ้องแล้วจะเกิดอะไรขึ้นอีก ส่วนการที่จะมองว่ากรณีนี้เป็นเกมการเมืองหรือไม่ ก็คงตอบได้ว่า ณ เวลานี้ก็มีบ้าง แต่ก็ไม่ถึงกับชัดเจน แต่ถ้าไม่ฟ้องเลยจะชัดเจนกว่า

พิษณุชัย : ในส่วนผู้ที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิดจากผลการศึกษาวิจัยพบว่ามีจำนวนเท่าไหร่

ดาวัลย์ : เข้าใจว่า 30 กว่าคนนะคะ

พิษณุชัย : ครอบคลุมทั้งนักการเมือง ข้าราชการ และเอกชน

ดาวัลย์ : คือว่ารายชื่อส่วนหนึ่งที่ปรากฏออกมาก็ตรงหมด แต่ว่าอาจจะยังไม่ครบ

พิษณุชัย : ในส่วนของนักการเมืองได้มีการตรวจสอบมากน้อยเพียงใด

ดาวัลย์ : คือเราได้ตรวจสอบว่าใครเป็นผู้เริ่มโครงการ แล้วเปลี่ยนแปลงอย่างไร ในช่วงสมัยใคร ใครลาออกเมื่อไหร่อย่างไร คือเหมือนกับเราได้เห็นภาพจิ๊กซอว์ที่ชัดขึ้นว่าอะไรเป็นอย่างไร

ดารารัตน์ : สำหรับรายชื่อของผู้เกี่ยวข้องในการกระทำผิดที่หายไป มีการวิเคราะห์หรือไม่ว่าเพราะอะไร อาจเป็นเพราะว่ามีสายสัมพันธ์ที่ดีกับกลุ่มการเมืองหรือไม่

ดาวัลย์ : อาจเป็นเพราะว่าบางคนยังเป็นคนในสังกัดพรรคการเมืองในรัฐบาลชุดนี้อยู่ เพราะเห็นเขาบอกไม่ใช่แค่นี้ 19 คนแรกนี้เป็นแค่ส่วนหนึ่ง ต่อไปจะมีอีกเป็นระยะๆ เราเองก็ต้องตรวจสอบเป็นระยะๆ เช่นกัน แต่มีอยู่คนหนึ่งที่เราผิดสังเกตเหมือนกัน เพราะมันจะเห็นความเชื่อมต่อของบริษัทที่ออกโฉนดที่ดินกับบริษัทที่นำที่ดินมาขายให้กับรัฐบาล โดยมีบุคคลที่ถือหุ้นหลักๆ อยู่ แต่รายชื่อเหล่านั้นยังไม่ออกมา

พิษณุชัย : เป้าหมายในการศึกษาวิจัยก็คือเพื่อคัดค้านบ่อบำบัดน้ำเสีย

ดาวัลย์ : การวิจัยสืบค้นของชาวบ้านที่ได้รับการสนับสนุนจากกองทุน สปต.ถือว่าเป็นมิติใหม่ของการต่อสู้ โดยใช้ข้อมูลจากการสืบค้นมาสนับสนุนในสิ่งที่ชาวบ้านพูด ขณะเดียวกันเมื่อเรามีข้อมูลเชิงลึกและได้เปิดเผยต่อสาธารณชน การบิดเบือนข้อมูลใดๆ ก็ตาม สาธารณชนก็จะเฝ้าจับตาดู ส่วนที่ชาวบ้านเรียกร้องว่าไม่เอาบ่อบำบัดนั้นถือว่าเป็นหัวใจของการต่อสู้

พิษณุโลก : ไม่ว่าเรื่องนี้จะสรุปอย่างไรชาวบ้านก็ยังคงมีจุดยืนเหมือนเดิมคือไม่เอาบ่อบำบัดน้ำเสีย

ดาวัลย์ : ใช่ค่ะ แต่ถ้าสมมติว่ารัฐบาลบอกว่า จัดการกับทุจริตแล้วจะเอาบ่อฯ ไว้ที่คลองด่าน รัฐบาลจะต้องตอบให้ได้หลายประเด็น เช่น การบริหารจัดการในอนาคต ค่าเดินระบบ ค่าความเสียหายต่างๆ ของชาวบ้าน ผลกระทบต่ออาชีพความเป็นอยู่และสุขภาพอนามัย และผลกระทบต่อความมั่นคงทางอาหารของอ่าวไทยในบริเวณนั้น

พิษณุชัย : การมีบ่อบำบัดน้ำเสียจะส่งผลต่อวิถีชีวิตของชาวบ้านอย่างไร

ดาวัลย์ : มันแย่ลงแน่นอน ความเห็นตรงนี้ได้รับการรับรองด้วย คือ ที่ผ่านมาเราได้ต่อสู้กับแหล่งเงินทุนของโครงการ คือ ADB ด้วย จนกระทั่งเป็นครั้งแรกของ ADB ที่ให้มีการตรวจสอบอิสระว่าโครงการนี้ละเมิดนโยบาย ADB หรือไม่ ในที่สุด ADB ก็สรุปว่าโครงการนี้ละเมิดนโยบาย ADB 6 ข้อ รวมทั้งละเมิดสิทธิประโยชน์การทำมาหากินและสุขภาพอนามัยของคนในพื้นที่ เพราะถ้ามีการเปิดบ่อฯ พื้นที่ในทะเลจะถูกกันออก 3,250 ไร่ โดยห้ามชาวบ้านเข้าไปทำมาหากิน เขาบอกว่าเป็นเขตกันชน ที่สำคัญก็คือการที่จะมีปริมาณน้ำวันละ 525,000 ลูกบาศก์เมตรลงไปตรงนั้น จะทำให้ระบบนิเวศน์เปลี่ยนแปลง (เพราะน้ำเสียที่บำบัดแล้วยังมีสารปนเปื้อนตกค้าง) ความอุดมสมบูรณ์ในบริเวณนั้นก็จะหายไป นอกจากนี้การจัดการเรื่องสุขภาพอนามัย เช่น เรื่องกลิ่น กากตะกอน เหล่านี้จะกระทบกับพวกเราอย่างแน่นอน ชาวบ้านเชื่อว่าการแก้ปัญหาน้ำเสียที่ถูกต้องก็คือ ตรงไหนมีน้ำเสียจะต้องแก้ไขในจุดนั้น ไม่ใช่นำปัญหาไปให้ในที่ที่เขาไม่มีปัญหา และผลกระทบที่เกิดขึ้นไม่ได้ตกหนักที่ชาวบ้านคลองด่านเท่านั้น แต่ตำบลคลองด่านอยู่ติดกับตำบลสองคลอง อำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา ดังนั้นความเดือดร้อนจะเกิดขึ้นทั้งสองตำบล

ดารารัตน์ : ที่ผ่านมาเคยถูกข่มขู่จากผู้เสียประโยชน์บ้างหรือไม่

ดาวัลย์ : ถ้าเป็นการข่มขู่ตรงๆ ไม่มีนะคะ แต่มีโทรศัพท์แปลกๆ คือ พอรับสายแล้วจะมีเสียงดังติ๊กๆ เหมือนนาฬิกา ตรงนี้ก็อยากจะบอกกับคนที่เกี่ยวข้องนะคะว่าที่พวกเราทำก็เพราะเราต้องการรักบ้านเกิด และก็ทำเพื่อผลประโยชน์ของประเทศชาติ รวมทั้งความมั่นคงทางอาหาร โดยไม่ได้มีจิตคิดร้ายกับใครจริงๆ

ดารารัตน์ : ขอเอาใจช่วยคุณดาวัลย์ติดตามเสาะแสวงหาข้อเท็จจริงต่างๆ ต่อไปนะคะ

ดาวัลย์ : ขอบคุณค่ะ

ศูนย์ข่าวประชาสังคมต้านคอร์รัปชัน
(PFEC news center / www.pfec.or.th)
บันทึกและเรียบเรียง