กำเนิดไทยเอ็นจีโอ (www.thaingo.org) เริ่มต้นเมื่อปลายปี 2543 หลังรัฐธรรมนูญ 2540 ประกาศใช้มาไม่นาน เกิดภายใต้แนวคิดหลักเรื่องการเมืองประชาธิปไตยที่เน้นการมีส่วนร่วม เสรีภาพ และพลังการตรวจสอบซึ่งต้องสร้างที่พลังประชาชน และนั่นคือกำเนิดความชัดเจนว่า สื่อทางเลือก หรือสื่อภาคประชาชน คือภารกิจหนึ่งของขบวนการประชาธิปไตย เพื่อที่จะสร้างทั้งพื้นที่ และประสบการณ์การสื่อสารทางการเมืองให้กับขบวนประชาชน

ต้นปี 2544 เมื่อ พ.ท.ต.ดร.ทักษิณ ชินวัตร เริ่มเข้ามาเป็นผู้นำรัฐบาล กระแสสื่อทางเลือก สื่อภาคประชาชนที่เน้นภารกิจตรวจสอบอำนาจรัฐ อำนาจทุน หรืออำนาจการเมือง ที่ทำท่าจะเติบโตเข้มแข็งก็ดูอ่อนแอและไขว้เขว ด้านหนึ่งไขว้เขวไปกับทิศทางแหล่งทุน ผลประโยชน์ที่ทั้งกำหนดและกีดกัน อีกด้านหนึ่งก็ไขว้เขวไปกับกรอบคิดและวิธีการทำงานที่ยึดติดตัวเองเกินไปของขบวนการสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชน ทำให้ไม่นานก็ทยอยล้มหายตายจากซึ่งคาดว่าสัญญาณนี้เห็นได้ก่อนยุครัฐบาลทักษิณ จะล่มเสียอีก

ยิ่งในยุคที่ผลประโยชน์จ่ายถึงสื่อกระแสหลักขยายตัวและช่วงชิงวาทกรรมบนพื้นที่สื่อพื้นที่สาธารณะไปหมด ก็ยิ่งทำให้คนทำสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนยิ่งไร้ตัวตนและคั้นความสามารถไปไม่ถึง และเมื่อสถานการณ์ทุนที่เคยสนับสนุน(บ้าง) ปิดตัวลงและจำกัดการให้เฉพาะกลุ่มพวกของตน ก็ยิ่งทำให้ขบวนการสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนหมดสภาพ และหมดสถานะที่จะมาเป็นผู้แบกภาระการสื่อสารทางการเมืองให้กับขบวนการประชาชน เพราะแม้แต่แหล่งทุนใหญ่อย่าง สสส. ยังควักรายจ่ายมากมายไปกับการซื้อพื้นที่สื่อกระแสหลัก

ครั้งเมื่อเกิดเหตุการณ์ขับไล่ อดีต นายกฯ ทักษิณ ชินวัตร สื่อทางเลือกไม่ได้ร่วมขบวน ร่วมมือกันเป็นขบวนที่ชัดเจนนัก ดังนั้นในผลึกความคิดจริงๆ หรือการยึดหลักการหรือจุดยืนประชาธิปไตย จึงกระจัดกระจายไม่เป็นขบวนเอกภาพ เมื่อส่วนหนึ่งเข้าร่วมขบวนการขับไล่ โดยมี ASTV ซึ่งเป็นหัวเรือใหญ่ ภาพสื่อทางเลือกส่วนใหญ่จึงเป็นเพียงภาพสื่อรณรงค์ เพราะไม่ได้สะท้อนวิธีคิดหรือข้อวิพากษ์ที่ชัดเจนออกมาว่า มีแนวคิดต่อสถานการณ์การเมืองอย่างไร

จนเกิดเหตุการณ์ 19 กันยา ซึ่งนับว่าเป็นจุดเริ่มต้นของจุดจบของขบวนการสื่อทางเลือกภาคประชาชนที่กำเนิดขึ้นในยุคก่อนหน้านี้ เพราะไม่สามารถแสดงฐานะความคิดทางการเมืองเกี่ยวกับพัฒนาการประชาธิปไตยออกมาได้ เพราะสื่อทางเลือกเองส่วนใหญ่ ก็คือผลผลิตทางความคิดมาจากรัฐธรรมนูญ 2540 ของประชาชนดังนั้น ตั้งแต่เหตุการณ์ การขับไล่ทักษิณจนไปสู่ การรัฐประหาร 19 กันยา สื่อทางเลือกภาคประชาชนจึงมีท่าทีประหนึ่งเลือกอยู่ฝั่งตรงข้ามกับรัฐธรรมนูญ 2540 เพราะไม่ปรารถนาจะเคลื่อนไหวแสดงจุดยืนใดๆ จนกระทั่งหลังเหตุการณ์ 19 กันยา ไปจนถึงการเลือกตั้ง เมื่อปลายเดือนธันวาคม 2550

และยิ่งรัฐธรรมนูญปัจจุบัน 2550 ไม่ได้สนับสนุนเสรีภาพ ไม่ได้สนับสนุนสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชน และขบวนการสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนเองก็เหมือนขั้วความคิดถูกสลายไปด้วยปัญหาความขัดแย้งจาก ทั้ง 2 เหตุการณ์นั้น บวกกับการรื้อสร้างทีวีสาธารณะ TPBS ขึ้นมาอีกรอบ จึงเสมือนเป็นการไถกลบสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชน ที่ซึ่งไร้เข็มทิศไร้หางเสืออยู่แล้วให้ตายแบบไม่ได้เกิดอีกแล้ว

มองลอดไปในสังคมที่ซึ่งไม่มีการสนทนา ตั้งคำถามกับปัญหาความเป็นประชาธิปไตย จึงเหมือนมองเห็นในเนื้อในประชาธิปไตยปัจจุบัน ว่า การเติบโตและล้มหายตายจากของสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนได้มาถึงวงจรอวสาน ณ เส้นทางสุดท้ายแล้ว แน่นอนยุคของขบวนการสื่อทางเลือกแบบหนึ่งล้มลงไป ยุคของสื่อทางเลือกแบบใหม่ก็อาจจะย่างกรายมาแทนก็ได้ เพียงแต่ยุคนั้นอีกเมื่อไหร่ โดยขบวนการเชิงแนวคิดอย่างไร เพราะด้วยประสบการณ์ที่สังเคราะห์ภาพของการเติบโตในมุมสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนนั้น การผุดขึ้น มาจากเหตุและ ปัจจัยทางการเมือง กฎหมายและกระแสสังคม ดังนั้นในยุคนี้ นอกจากไม่มีสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชน ที่ถูกผลักขึ้นมาเป็นเครื่องมือสะท้อนภาวะประชาธิปไตยแล้ว แม้แต่สื่อสาธารณะ สื่อกระแสหลักอย่าง TPBS หรือ อื่นๆ เองก็ไม่ได้คึกคักมากพอที่จะกระตุ้นบรรยากาศประชาธิปไตยให้กลับคืนมาได้

ชะตากรรมสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนกับชะตากรรมประชาธิปไตยจึงเป็นชะตากรรมเดียวกัน เพราะสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชนคืออีกภาคหนึ่งของขบวนการพลังประชาชน ดังนั้น ณ วันนี้ ถ้ามองเห็นทัน และลงมือทันก็อาจจะเยียวยาพื้นที่เล็กๆ ของประชาชนไว้ได้ กระนั้นถ้าสังเกตปรากฏกาณ์ทางการเมืองทั้งก่อนและหลังเลือกตั้งจะยิ่งชัดเจนว่า พลังทางการเมืองภาคประชาชนเองก็สูญหายตายจากกันไปทุก

ฉะนั้น นาทีนี้อาจจะเป็นนาทีของกลุ่มการเมืองกระแสหลักที่จะพยายามรวบรัดอำนาจและจัดการฝ่ายตรงข้ามในขณะที่ฝ่ายตรงข้ามก็คงจะพยายามที่ขัดขวาง และสร้างปัญหาเพื่อลดทอนความชอบธรรมของคณะรัฐบาล เพื่อดึงกระแสมวลชนเข้ามาสนับสนุนเป็นพลังทางการเมืองฝ่ายตน แล้วขบวนการการเมืองภาคประชาชนจะเดินไปในทิศทางอย่างไร เนื่องจากยิ่งนานวันยิ่งอ่อนแรงและในส่วนที่ยังปักธงรบกับอดีตนายกฯ ทักษิณ ชินวัตร ก็ยังก้มคะม่ำอยู่เช่นเดิม ทั้งๆ ที่สถานการณ์ทั้งเหตุและปัจจัยมันพลิกผันไปมากมายแล้ว และในคำถามเหล่านั้นเองก็อดถามไม่ได้ว่า แล้วขบวนการสื่อทางเลือกสื่อภาคประชาชน ซึ่งเคยเป็นเครื่องมือสื่อสารทางการเมืองของคนระดับรากหญ้า จะเดินไปยังไงในห้วงหัวเลี้ยวหัวต่อประชาธิปไตยแบบนี้

อัฎธิชัย ศิริเทศ
ทีมข่าวไทยเอ็นจีโอ รายงาน
12 มีนาคม 2551