'เกาะไผ่' 'เรือ' 'เพิงพัก' และการต่อสู้เพื่อสิทธิคนประมงฯ

"เราต้องเข้าใจว่า เรามาอยู่ในอุทยานฯ โดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งหัวหน้าออกประกาศไปทั่วพื้นที่แล้ว ทั้งที่อุทยานฯ
จังหวัดและอำเภอ ท่านมีสิทธิ์อุทธรณ์ อย่างที่เคยทำ คือไปร้องรัฐมนตรีก็ได้ แต่หัวหน้าก็ต้องทำตามขั้นตอน
หากปล่อยให้เรามาอยู่กันคนอื่นๆ จะยกตัวอย่าง มาอยู่ด้วยอีกร้อยหลังยังงี้หล่ะ" .. "นักท่องเที่ยวเขามาเที่ยวและอุทยานฯ
ก็ส่งเสริมการท่องเที่ยว นักท่องเที่ยวบางคนก็โอเคเข้าใจวิถีชีวิตชาวประมง แต่บางคนไม่เข้าใจก็ร้องเรียนไปที่ทำเนียบ
ไปที่อุทยานฯ ว่าใครมาทำอะไรที่นี่ ที่บ้านของเขาไม่มี อะไรแบบนี้ ซึ่งถ้าคนอื่นเขาเข้ามาบ้างหล่ะ
หัวหน้าจะห้ามว่าให้เฉพาะคนไซหมึกไม่ได้ เพราะตามรัฐธรรมนูญนี้ให้สิทธิเท่ากันหมด"
นายมิตรชัย อานันทนสกุล หัวหน้าอุทยานแห่งชาติหาดนพรัตน์ธารา-หมู่เกาะพีพี

(ถอดจากเทปการประชุมร่วมกับชาวบ้านเกาะไผ่ 24 กันยายน 2546)
-------------------------------------------------------------------------------

นโยบายรัฐบาล พ.ต.ท.ดร.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรี วางเป้าหมายส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงนิเวศในพื้นที่อุทยานแห่งชาติ โดยเน้นนักท่องเที่ยวชาวต่างประเทศและนักท่องเที่ยวชาวไทยที่มีพฤติกรรมการท่องเที่ยวในต่างประเทศ เพื่อหารายได้มาพัฒนา ทำให้อุทยานแห่งชาติหลายแห่งที่มีจุดน่าสนใจและเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญ สามารถสร้างรายได้ให้รัฐ ได้หันมาปรับปรุง พัฒนาและขยายกิจกรรมการบริการกันเป็นอย่างมาก อุทยานแห่งชาติหาดนพรัตน์ธารา-หมู่เกาะพีพี จังหวัดกระบี่ ก็เป็นหนึ่งในหลายๆ อุทยานฯ ซึ่งพยายามดำเนินการตามนโยบายรัฐบาลอย่างเอาจริงเอาจัง จนเมื่อต้นปี 2545 ได้ทำการเผาบ้านเพิงพักชาวประมงพื้นบ้านกว่าร้อยหลัง ในหลายพื้นที่ทั่วอุทยานฯนพรัตน์ธาราฯ โดยเฉพาะเกาะไผ่ ร่วม 42 หลัง วอดวายในขณะที่ชาวประมงพื้นบ้านกลับฝั่ง เพื่อทำการละหมาดในวันศุกร์

วัชรพันธุ์ จันทรขจร

จนมาสู่การร้องเรียนถึงรัฐบาลทักษิณและเมื่อวันที่ 5 มิถุนายน 2545 นายวัชรพันธุ์ จันทรขจร ผู้แทนรัฐบาล พร้อมหัวหน้าหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทุกฝ่าย ร่วมเจรจากับตัวแทนชาวบ้านและตัวแทนจากสมัชชาคนจน และวันที่ 13 มิถุนายน 2546 คณะกรรมการกำกับและติดตามการแก้ไขปัญหาของสมัชชาคนจน โดยมีพลเอกเชาวลิต ยังใจยุทธ เป็นประธาน มีมติให้มีการผ่อนผันให้ราษฎรพักพิงอาศัยบนเกาะไผ่ไปก่อนจนกว่ารัฐบาลจะสามารถ ดำเนินการกวาดจับเครื่องมือประมงผิดกฎหมายทุกชนิดและปิดอ่าวอย่างถาวรได้สำเร็จ เมื่อต้นกันยายนที่ผ่านมา มีหนังสือคำสั่งลงวันที่ 12 สิงหาคม 2546 จากอุทยานแห่งชาติหาดนพรัตน์ธารา-หมู่เกาะพีพี ให้ชาวประมงพื้นบ้านที่พักพิงอาศัยบนเกาะไผ่ ทำการรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างภายในวันที่ 24 กันยายน 2546 ซึ่งนั่นคือจุดเริ่มต้นการละเมิดข้อตกลง ที่ตัวแทนรัฐบาลทำสัญญากับพี่น้องชาวประมงพื้นบ้าน และละเลยการกวาดล้างจับกุม ประมงพาณิชย์ (อวนลากอวนรุน) ที่ใช้เครื่องมือผิดกฎหมาย ที่ลักลอบเข้ามาทำการในฤดูประกาศปิดอ่าว ซึ่งทำให้ประมงพื้นบ้านได้รับความเดือดร้อน จึงไม่สามารถทำตามเงื่อนไขทางกฎหมายของอุทยานฯได้ อีกทั้งข้อเสนอของประมงพื้นบ้าน คือ ปิดอ่าวถาวร ทางรัฐบาลก็ยังไม่ดำเนินการแต่อย่างใดทั้งสิ้น

ข้อเท็จจริงชาวประมงพื้นบ้าน ว่าเหตุใดวิถีชีวิตชาวประมงพื้นบ้านจึงจำเป็นต้องปิดอ่าว และเรียกร้องขอพักพิงบนเกาะไผ่นั้น นายบ่าวแดง ช้างน้ำ วัย 46 ปี จากบ้านคลองเตาะ ต.เกาะศรีบอยา อ.เหนือคลอง จ.กระบี่ ให้เหตุผลหนักแน่นว่า

"มันเป็นเรื่องจำเป็นที่เราต้องอยู่เกาะไผ่ จำเป็นกับวิถีชีวิตหลายประการครับ อันดับแรกคือ การที่เราพักพิงบนเกาะไผ่นั้นก็เพื่อหลบมรสุมพายุ หลบลม ซึ่งการหลบลมตามเกาะนั้นเราทำกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษแล้ว ตั้งแต่บรรพบุรุษของเราออกไปตกปลาด้วยเรือใบแถวตุกนกึย หรือแหล่งปะการังกลาง อย่างในฤดูตะวันออก ซึ่งก็คือทิศทางลมพายุจะมาจากทางด้านทิศตะวันออก เวลาชาวบ้านออกทะเลหากินแล้วจะกลับมาฝั่งไม่ได้ เพราะติดพายุ เราจะต้องแวะพักพิงที่เกาะ และเกาะไผ่นั้น เราพักพิงมานานแล้ว จนชาวบ้านเอามะพร้าวไปปลูก และที่นั่นชาวบ้านไม่เคยคิดจะครอบครองพื้นที่ หรือที่ดินบนเกาะเลย ตั้งแต่ปู่ย่าตายายของเรา

ต่อมาในระยะหลังๆ การพัฒนาเครื่องมือประมงเริ่มเจริญขึ้น เป็นเครื่องยนต์จักรกล แต่ชาวบ้านก็ยังต้องอาศัยพักพิงเกาะอยู่ และการวางไซปลาหมึกชาวบ้านก็ยังทำมาตลอด ระยะทางจากบ้านไปที่ทะเลจุดวางไซและเกาะพักพิง หากไปกลับก็วันละ ประมาณ 25 ลิตร ออกเช้ามืดกลับก็ค่ำมืด ต้นทุนก็สูง และเสียเวลากับการเดินทางมาก

บ่าวแดง ช้างน้ำ

เมื่อครั้งที่เข้ามาเรียกชาวบ้านไปประชุมเพื่อให้รื้อถอนที่พักพิงออก ครั้งล่าสุดนั้น ก็ไม่ได้ให้ชาวบ้านพูดเลย แค่ให้ชาวบ้านมานั่งฟังเจ้าหน้าที่อ่านหนังสือทางราชการ ว่าต้องปฏิบัติอย่างไรตามคำสั่งของทางราชการ แล้วก็ร่างหนังสือขึ้นให้ชาวบ้านเซ็นชื่อโดยอ้างว่าเพื่อการตรวจสอบง่าย แต่ชาวบ้านไม่ยอมเซ็น เพราะเซ็นมาหลายครั้งแล้ว แล้วก็นำไปใช้ผิดเจตนารมณ์เพราะเคยโดนหลอกมาแล้ว จนทางอุทยานฯ ไม่พอใจและมีประกาศไปว่า วันที่ 24 กันยายน 2546 ที่ผ่านมาคือวันสุดท้ายที่ชาวบ้านจะต้องรื้อถอนเพิงพักออกจากเกาะไผ่ " นายบ่าวแดงกล่าวและสรุปถึงข้อเสนอของชาวประมงพื้นบ้านว่า

"ข้อเสนอของชาวบ้านสำหรับปัญหานี้มีทางออกเดียวคือ ให้รัฐดำเนินการปิดอ่าวพังงานี้อย่างถาวร เพื่อให้ชาวบ้านมีที่ทำกินอย่างยั่งยืนเพียงพอ และห้ามมีการใช้เครื่องมือประมงแบบทำลายล้างทุกชนิด เพราะถ้าชาวบ้านไม่ได้พักพิงอยู่เกาะไผ่อย่างไรก็ต้องปิดอ่าว เพราะจะทำให้ทะเลที่นี่สมบูรณ์พอ ไม่ต้องออกไปไกลและ ไม่ต้องนอนเฝ้าอวนรุนอวนลากกวาดไซหมึกเราไปหมด ซึ่งชาวบ้านพร้อมเสมอที่จะรื้อถอนหากมีการปิดอ่าวถาวร เขตอ่าวก็เอาตั้งแต่หัวเกาะลันตาทิศใต้ มาเกาะหมา เกาะโคหลังเกาะพีพีเล ไปจนถึงเกาะเขียว และหัวแหลมลันตา เพราะถ้าเราไม่เอาเขตแดนนี้ ไม่ทำอย่างนี้ เราจะไม่มีเครื่องหมายหรือหมุดธรรมชาติไว้เช็คว่า เขตปิดอ่าวนั้นตั้งแต่เขตไหนถึงไหน

และเมื่อปิดประกาศปิดอ่าวแล้ว แต่อวนลากอวนรุนยังเข้ามา นั่นจะเป็นภาระของเจ้าหน้าที่อุทยานฯและชาวบ้าน ที่ต้องรับผิดชอบตรวจจับผู้มาล้ำเขตหวงห้าม ซึ่งชาวบ้านพร้อมเอาจริงอยู่แล้ว ที่ผ่านๆ มานั้นมันขาดเฉพาะภาครัฐ ดังนั้นถ้าปิดอ่าวจริงเรือประจำการตรวจตราที่เกาะปูต้องมี พร้อมอาสาสมัครชาวบ้านร่วมกันออกลาดตระเวน ในการดูแลทะเล และเมื่อไหร่ก็ตามที่ทางราชการประกาศปิดอ่าวจริงๆ อย่างถาวรผมก็คิดว่า ชาวบ้านไม่จำเป็นต้องพักพิงเกาะไผ่แล้วครับ อย่างน้อยก็มีปลาอุดมสมบูรณ์ให้ชาวบ้านทำอาชีพประมง ไปอีกยืนยาวมาก" นายบ่าวแดงย้ำ

นายประสบ สมาธิ ผู้ช่วยชุมชน โครงการผลกระทบจากนโยบายรัฐ กล่าวถึงข้อตกลงของรัฐบาล ต่อกรณีเกาะไผ่และยืนยันถึงสิทธิของชาวประมงพื้นบ้านและชุมชนภายใต้กฎหมายรัฐธรรมนูญว่า "ครั้งนั้นที่ตกลงกันหลังจากบ้านชาวบ้านโดนเผาแล้ว ชาวบ้านก็เคลื่อนไหวเรียกร้อง ก็ได้มีตัวแทนจากรัฐบาลคือคุณวัชรพันธุ์ จันทรขจร ตัวแทนรัฐบาล พันเอกสมบุญ เลขาหน้าห้อง รมช.ประพัฒน์ ปัญญาชาติรักษ์ รวมทั้งป่าไม้จังหวัด หัวหน้าอุทยานฯ ก็ร่วมด้วย ก็ได้ข้อตกลงว่า ผ่อนผันให้ชาวบ้านอยู่ในพื้นที่ได้ โดยกำหนดว่าการสร้างเพิงที่พักนั้น อุทยานฯเป็นผู้ออกแบบให้เหมือนๆ กันคล้ายๆ กัน เพื่อให้ดูสวยงาม และตอนนั้นก็มี 29 ครอบครัวลงชื่อขอพักพิง ซึ่งตัวแทนรัฐบาลก็ย้ำว่าห้ามมีการเพิ่มผู้มาพักพิง ชาวบ้านก็ตกลงว่าจะไม่เพิ่ม และชาวบ้านยืนยันกับตัวแทนรัฐบาลว่า ชาวบ้านจะออกจากเกาะไผ่ก็ต่อเมื่อมีการปิดอ่าวถาวร ตอนนั้นชาวบ้านก็อ้างว่าการไม่ปิดอ่าวถาวรทำให้เขาลำบาก ต่อการประกอบอาชีพประมงมาก เพราะไซหมึกของชาวบ้านถูกรบกวนด้วยเรือประมงพาณิชย์ขนาดใหญ่ ที่มาลากอวนรุนอวนลาก และตัวแทนรัฐบาลก็รับปากว่าจะเร่งรีบแก้ไขปัญหานี้โดยด่วน โดยมีชุดกรรมการกำกับและติดตามการแก้ไขปัญหาคือชุดของพลเอกเชาวลิต ยงใจยุทธ เป็นประธาน เป็นผู้ดูแลการดำเนินการแก้ไข" นายประสบเกริ่นและย้ำถึงเรื่องสิทธิชาวประมงพื้นบ้านว่า

"จริงๆ แล้ว วิถีของชาวประมงพื้นบ้านนั้นเกี่ยวเนื่องกับทรัพยากรชายฝั่งทั้งหมด ท้องทะเลอันกว้างใหญ่ หรือแม้แต่เกาะแก่งต่างๆ ในทะเลด้วย ุ

ประสบ สมาธิ

เพราะเกาะแก่งคือที่พักหลบพายในช่วงที่มีมรสุม ซึ่งชาวบ้านเขาใช้พื้นที่เหล่านี้มาก่อน มานานแล้ว แต่เนื่องจากว่ากระแสการท่องเที่ยวของภาคใต้มันเริ่มบูม ทำให้อุทยานฯ ออกมาประกาศเขตอุทยานฯ ทับที่ชาวบ้าน อย่างอุทยานฯหาดนพรัตน์ก็ประกาศเมื่อปี 2526 และอย่างกรณีที่นี่ แต่เดิมอุทยานฯไม่ได้สนใจอะไร จนมีหาดทรายงอกออกมาเมื่อไม่กี่ปีนี้เอง เพราะ ที่นี่เป็นเกาะแก่งที่มีแต่เพิงถ้ำหินไม่มีหาดทรายขาวสวยอย่างที่เห็นนี้ ซึ่งการกระทำเช่นนี้เป็นการละเมิดสิทธิชุมชน เป็นการละเมิดวิถีชีวิตและวัฒนธรรม ตามที่กฎหมายรัฐธรรมนูญกำหนด เพราะวิถีชีวิตของชาวประมงพื้นบ้านนั้น พืชน้ำและเกาะแก่งต่างๆ เป็นที่ทำมาหากินของเขาโดยธรรมชาติ และในวันที่ทำข้อตกลงกันเมื่อมิถุนายน 2545 นั้น ชาวบ้านเขาจะไม่พูดถึงเรื่องการครอบครองกรรมสิทธิ์ที่ดินเลย เขาขอแค่ได้ทำกิน หรือพักพิง เขาพร้อมกลับบ้านและยอมนั่งเรือไกลๆ หลายชั่วโมงไปกลับในการทำไซหมึก แต่ในเวลานี้ยังไม่ปิดอ่าวถาวร เขาขอพักพิงก่อน เพราะไซหมึกมันหายบ่อย เรืออวนลาก ลากเอาไปหมด แต่ถึงอย่างไรอย่างน้อยที่สุด การใช้เกาะไผ่หรือเกาะอื่นๆ ก็ยังต้องใช้อยู่ดีเพราะต้องหลบพายุ หลบฝน อาจจะหนึ่งคืน หรือครึ่งวันตรงนี้ยังไงก็จำเป็น

สิทธิชาวบ้านจริงๆ แล้วมีกฎหมายรัฐธรรมนูญ 2540 คุ้มครองอยู่นะครับ ที่เขียนไว้ว่าให้ชุมชนมีสิทธิที่จะจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ตลอดจนวิถีชีวิต ธรรมเนียม ประเพณีตลอดจนวัฒนธรรม แต่เนื่องจากว่า ฝ่ายรัฐมักอ้างตลอดว่า ไม่มีนโยบายให้ชัดเจนว่าจะทำอะไร อย่างไร เฉพาะ มาตรา 46 ก็เขียนไว้ชัดเจน แต่ก็มีวรรคท้ายว่า ทั้งนี้แล้วแต่กฎหมายบัญญัติ ทำให้กฎหมายลูกที่ให้สิทธิชาวบ้านจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ยังไม่มีออกมาสักฉบับ และเจ้าหน้าที่ของรัฐก็อ้างว่ามาโดยตลอดว่าไม่มีนโยบายให้ชัดเจนว่าต้องปฏิบัติอย่างไร ล่าสุด นโยบายกรมป่าไม้หรือเขตอุทยานฯ ก็เริ่มทำอุทยานฯ ให้เป็นธุรกิจหรือการท่องเที่ยวมากขึ้น ทำให้หน่วยงานที่กล่าวมานี้พัฒนาการบริการการท่องเที่ยว ให้เอกชนเข้ามาประมูลเช่าพื้นที่ค้าขาย สร้างรีสอร์ทบ้านพัก เป็นต้น แล้วก็กันชาวบ้านออกจากพื้นที่

เวทีประชุมชาวบ้านบนเกาะไผ่

สรุปก็คือ ชาวบ้านยังคงต้องเรียกร้องให้รัฐนั้น ปิดอ่าวอย่างถาวร และการที่เขาไปอยู่ตรงนั้น เขาอ้างสิทธิความเป็นชุมชนตามกฎหมายรัฐธรรมนูญที่มีอยู่ ประกอบกับการทำมาหากินของชาวบ้านในระหว่างเรียกร้องก็ต้องทำไปด้วย " นายประสบกล่าวสรุป

อัฎธิชัย ศิริเทศ รายงาน
ทีมงานไทยเอ็นจีโอ
3 ตุลาคม 2546