เมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม 2547 ณ ห้องประอารีกุล อาคารสารสนเทศ 50 ปี มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน ได้มีเวทีเสวนา เรื่อง "อนาคตเกษตรกรไทยภายใต้ข้อตกลงเขตการค้าเสรี (FTA)" ซึ่งเป็นเวที แสดงความคิดจากผู้อาวุโสและนักวิชาการ กรณีไทยลงนามข้อตกลงเขตการค้าเสรี(FTA) ซึ่งมีนักวิชาการ NGOs และประชาชนผู้สนใจ ออกมาเคลื่อนไหวคัดค้านมากมาย เนื่องจากมีความกังวลว่า เมื่อลงนามไปแล้วผลการเจรจา FTA นั้น ไทยอาจจะเป็นเหมือนประเทศเล็กๆ ที่กำลังเสียเปรียบอย่าง เรื่องข้าวโพด กรณี แม็กซิโก เรื่องได้เปรียบข้อบังคับเกี่ยวกฎหมายสิทธิบัตร ทางการค้า กรณี สิงคโปร์ และชิลี ซึ่งประเทศไทยได้ลงนามไปแล้ว เมื่อวันที่ 5 กรกฎาคม 2547 กับออสเตรเลีย และกำลังดำเนินการเจรจาเพื่อลงนามอีก 7 ประเทศ อาทิ สหรัฐอเมริกา ญี่ปุ่น เปรู สวิสเซอร์แลนด์ เป็นต้น

กลุ่มคัดค้าน เสนอว่ากระบวนการทำข้อตกลงของรัฐบาลนั้น ทำไปโดยไม่ปรึกษาประชาชน ซึ่งขัดกับรัฐธรรมนูญ ในขณะที่ผลกระทบหลังการเจรจากำลังเริ่มชัดเจนเป็นรูปธรรมมากขึ้น อย่างเช่น กรณี สินค้าจีนทะลักเข้ามาถึง 200% ทำให้ในภาคเหนือของไทย เต็มไปด้วยสินค้าจีน อีกประเด็นหนึ่งคือ เราเจรจาในจุดที่เราอ่อนแอที่สุด ในขณะที่ต้นทุนสินค้าเราสูงมาก ตรงข้ามกับต้นทุนสินค้า จีนที่ต่ำกว่าเรามาก สินค้าจีนจึงตีตลาดสินค้าไทยกระจุย แม้แต่สินค้าพื้นถิ่น อย่าง หอม กระเทียม ของจีน หรือ กรณี โคนมของออสเตรเลีย เป็นต้น

ผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม เกษตรกรและอดีตวุฒิสมาชิก อภิปรายถึงการทำข้อตกลงการค้าของไทยครั้งนี้ว่า

“ก็ยอมรับว่าเป็นเรื่องที่อธิบายยากมาก ในมุมมองชาวบ้าน แต่ที่เห็นๆ ชาวนา ชาวไร่ ยิ่งทำ ยิ่งขาดทุน ผลผลิตเราก็ขายยาก นั่นคือปัญหาของชาวบ้าน ทั้งๆ ที่มันกำไร แต่ทำไมจน และถึงที่สุดก็ขาดทุน

เอฟทีเอ คือเรื่องที่ชาวบ้านเขาไม่รู้ และผมก็คือชาวบ้านด้วยคนหนึ่ง กว่าจะพอรู้ เขาก็พูดกันหมด และปัญหาที่สำคัญ ไม่ใช่อยู่ที่ชาวนา ชาวไร่ ขายได้หรือไม่ได้ แต่ปัญหาคือรากฐานของชีวิตชาวไร่ชาวนา ว่าเขาควรวางรากฐานอย่างไร แต่คนมาแก้ปัญหา ด้วยการช่วยให้ขายสินค้าให้หมด ขายข้าวให้หมด ขายมันให้หมด

ดังนั้น การพูดเรื่องตลาดเสรี มันจึงเข้าใจยาก รู้แต่ว่ามันจะขายง่ายขึ้นเท่านั้น

ปัญหาตอนนี้ สินค้าที่ถูกกว่าเรา ดีกว่าเรา กำลังเข้ามาบุกตลาดเรา ดังนั้น การแก้ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การขายได้ หรือขายไม่ได้ แต่มันอยู่ที่การวางรากฐานชีวิต ไม่ใช่ปลูกได้เท่าไหร่ก็ขายให้หมด แล้วอะไร คือกำไรที่แท้จริง

ชาวนาชาวไร่ ถูกกระทำจากเทคโนโลยี จากการลงทุนทีละมากๆ ในขณะที่ชาวนาชาวไร่ มีที่ดินจำกัด แล้วต้องพึ่งพิงการผลิตเชิงพาณิชย์ทั้งหมด อีกด้าน ชาวนาเป็นองค์กรที่ใช้ค่าแรงแรงงานต่ำสุด ขายผลผลิตเสร็จหักหนี้สิน จะเหลือกินเหลือใช้ไม่พอ รวมทั้ง การขาดทุนสะสม ซึ่งเกิดมาจากการกินการใช้ประจำวัน ด้วย

การเข้าไปแข่งขัน เราต้องมีประสิทธิภาพมาก ที่ผ่านๆ มาเกษตรกรไทยถูกกีดกันออกไปมาก เช่น มังคุด ก็ถูกคัดเอาแต่ลูกใหญ่ๆ ความจริงคือมันดูเหมือนขายได้ แต่ขายได้น้อย ที่เหลือบังคับให้คนไทยซื้อกิน

ดังนั้น การเข้าไปทำข้อตกลง เจรจากับประเทศต่างๆ ต้องให้คนส่วนใหญ่ของสังคมเข้ามาตรวจสอบ วิพากษ์วิจารณ์ ทำให้เกิดการรับรู้ ไม่ควรผูกขาดอำนาจ การตัดสินใจไว้ที่คนๆ เดียว”

อยากถามรัฐบาล ว่าทำไมต้องเร่งรีบ เรื่องนโยบาย เอฟทีเอ เพราะเกษตรกรคือคนที่ได้รับผลกระทบโดยตรง แน่นอนครับ หากพูดถึงเรื่องขาย ขายได้มากขึ้น ถามจริงๆ ขายได้มาก มีเงินเหลือไหม เพราะความจริง ยิ่งมีหนี้มากขึ้น

วันนี้ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ ขายได้มาก แต่ปัญหาอยู่ที่ทำไงให้จ่ายน้อยลง เพราะผมยังนึกไม่ออกว่าจะแก้ปัญหาความจนได้อย่างไร เพราะชาวไร่ชาวนา บริโภคมากขึ้น ค่าครองชีพก็สูงขึ้น

ในขณเะดียวกัน การปลูกเพื่อขายของเกษตรกรจะต้องได้รับความรู้ เรื่องการจัดการได้ดีกว่านี้ คนส่วนใหญ่ ซึ่งอยู่มาได้อย่างยาวนาน นั้นเพราะว่า เขาพึ่งตนเอง มีสังคม มีวัฒนธรรมเป็นฐาน แล้วรัฐบาลสนับสนุนส่งเสริม

ผมไม่ได้คัดค้าน FTA เพียงแต่มันไม่ได้เรียนรู้ ไม่ได้มีส่วนร่วม เตรียมพร้อมกับสถานการณ์เหล่านี้ ไม่ควรจะรีบร้อนจนเกินไป”

ศ.จรัญ จันทลักณา อดีตอธิการบดี มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ นักวิชาการอาวุโสและผู้เชี่ยวชาญพิเศษระหว่างประเทศเรื่องโค / กระบือ อภิปรายและตั้งคำถามถึงข้อเท็จจริงเกี่ยวกับปัญหาและทางเกษตรกรไทยว่า

“เราต้องมาคิดร่วมกันว่า จะทำอย่างไร เราจะอยู่รอดปลอดภัยต่อไปได้ ซึ่งผมคิดว่าเราต้องรู้จักปรับตัวให้เข้ากับสถานการณ์ ว่าตอนนี้เรามี เอฟทีเอ ซึ่ง มี 3 ประเด็นที่เราต้องแลกเปลี่ยนกันคือ

1 ภาคการเกษตรบ้านเรา เป็นส่วนเกินที่ต้องตัดตอนหรือไม่
2 เอฟทีเอ คือการเปิดกรงไก่ ให่สุนัขจิ้งจอกเข้ามากินไก่ หรือไม่
3 แล้วเราจะทำอย่างไร

ผมยอมรับว่าในอดีตประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรม 100% แต่ปัจจุบันสัดส่วนนั้นถูกตัดออกไปมาก แต่ก็ไม่ได้หมายความว่า ผลผลิตมวลรวมลดลงนะครับ ซึ่งเกษตรกรที่กล่าวถึง มี 2 พวก คือเกษตรกรส่วนใหญ่ เป็นเกษตรกรรายย่อย กลุ่มนี้ยากจน และเกษตรกรเชิงพาณิชย์ กลุ่มนี้ค่อนข้างร่ำรวย ทำให้สภาพที่เป็นอยู่ คือการเกษตรเปรียบเสมือนความยากจน ที่รัฐบาลพยายามแก้ปัญหาโดยการเอาเกษตรกรออกไป เป็นแรงงานกรรมกรในภาคอุตสาหกรรม

ที่ผ่านๆ มาไม่เคยมีรัฐบาลสมัยไหนสนใจเกษตรกรรายย่อยอย่างจริงๆ จังๆ ทำให้มีเพียงเกษตรกรเชิงพาณิชย์ คือกลุ่มที่เข้มแข็งขึ้นเรื่อยๆ เนื่องจากมีทุน และเทคโนโลยี

ปัจจุบันนี้ จึงเห็นเกษตรกรต้องถูกตัดตอนเพื่อให้ลดลง ซึ่งทำอย่างไร และเราพยายามจะไม่ให้ลดลงได้อย่างไร เพราะเกษตรกรส่วนหนึ่งเป็นวิถีชีวิต ซึ่งผู้มีอำนาจจะต้องเข้าใจ ว่าไม่ใช่เรื่องเงินทองอย่างเดียว

ประเด็นที่สอง ประเทศต่างๆ ทั่วโลก เริ่มรู้สึกเหมือนๆ กันว่า เปิดประเทศเมื่อไหร่ สภาพจะเริ่มอ่อนแอเมื่อนั้น ทำให้ประเทศไทยเปรียบเสมือน เปิดเล้าไก่ให้หมาจิ้งจอกเข้ามากินไก่ในเล้า แต่ฝรั่งมักบอกเราว่า การเปิดประเทศทำการค้าเสรีนั้นได้ประโยชน์ แต่ที่ผ่านๆ มาเราสายพาน (ทุน) สั้น หรือ เรือลำเล็กกว่าทำให้เวลาน้ำขึ้น เราตักตวงได้น้อยกว่า พอเขาออกไปเราก็ทรุด ไม่ใช่แข่งขันไม่ได้แล้วก็เลิก เพราะเรากว่าจะมาถึงจุดนี้ เรามาจากสังคมการผลิตเล็กๆ พัฒนาจนแข่งขันได้ระดับหนึ่ง ดังนั้น การพูดว่า สู้ไม่ได้ก็เลิก คือคำพูดที่ขาดความรับผิดชอบ

ประเด็นที่สาม แล้วเราจะทำกันอย่างไร ในเมื่อสหรัฐอเมริกา ยังออกกฎหมาย FARM ACT อุดหนุนภาคการเกษตร 1 ล้านล้านบาท ออสเตรเลีย มีคณะกรรมการดูแลผู้ผลิตภาคเกษตร แต่เกษตรกรไทยไม่มีอะไรเลย เครื่องมือ สถานภาพ ที่เป็นกลไกคุ้มครองไม่มี อย่างอเมริกามีสภาการเกษตร ทั้งๆ ที่ประชากรภาคเกษตรมีไม่ถึง 10% แต่เขากลับไม่เคยทอดทิ้งเกษตรกร อย่างกรณีญี่ปุ่นไม่ซื้อข้าวไทย เพราะการทำนาเป็นวัฒนธรรมของญี่ปุ่น

ดังนั้น ปัญหาคือ เราไม่มีเครื่องมือสร้างภูมิคุ้มกัน ให้กับคนจนเลย ประเทศอื่นๆ เขามีสารพัดวิธี ผมคิดว่า ประเทศชาติจะแย่แน่ครับถ้าเราไม่ดูแลให้ดีๆ

ผมคิดว่ากระทรวงเกษตรฯ ต้องปรับเปลี่ยนบทบาทใหม่หมด ถ้าคิดจะแข่งขันกับต่างประเทศ กระทรวงเกษตรฯ จะเป็นเพียงกระทรวงบัญชาการไม่ได้ เป็นกระทรวงที่คอยควบคุมและใช้กฎหมาย มันสู้ไม่ได้ ดังนั้น มันต้องมีสภาการเกษตรคอยผลักดัน แล้วกระทรวงเกษตรฯ ต้องเป็นสำนักงานเลขานุการ อาจจะมีผู้ถือหุ้น แล้วให้ผู้ถือหุ้นมาผลักดัน บริหาร วางยุทธศาสตร์ แล้วกระทรวงเกษตรฯ ต้องทำตามเกษตรกร หรือผู้ถือหุ้น ครับ”

ศ.ระพี สาคริก อดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ อภิปรายย้ำแต่เพียงสำนึกสังคมไทยกำลังหายไป เอาประโยชน์เป็นที่ตั้งจนลืมรากเหง้าตัวเอง โดยรัฐบาลไม่เคยสื่อสารกับประชาชนให้เข้าใจ ว่า

“ รัฐบาลพูดอะไรให้คนไทยรู้เรื่องบ้างก็ดี เดี๋ยวนี้เรานึกถึงอดีตบ้างไหม เราลืมตัวหรือเปล่า สังคมไทยเองก็เกลือเป็นหนอนไปแล้ว เป็นเกลือที่ไม่ใช่เกลือ คนไทยเป็นอย่างนี้หรือเปล่า เห็นแก่เงิน เห็นแก่ลาภยศสรรเสริญ ไม่เห็นสัจจะความจริงในธรรมชาติ จนหนอนบ่อนไส้มันเข้ามากินหมดแล้ว ไม่เหลือแล้ว

สิ่งหนึ่งที่ผมอยากบอก คือความจน ความรวยไม่มีในโลก โลกของการแข่งขัน มันทำลาย ซึ่งทำไมเราต้องไปแข่งขัน ทำไมเราไม่เป็นตัวของเราเอง เกษตรเป็นวัฒนธรรมท้องถิ่น ไม่ใช่อาชีพ และวัฒนธรรมไม่ใช่แต่งชุดไทย หรือการละครไทย ตรงนั้นไม่ใช่ และวิถีเกษตร คือการอบรมคนให้รักแผ่นดิน ไม่ใช่อะไรๆ ก็เป็นสินค้าไปหมด นี่คือการทำให้คนหลุดไปจากแผ่นดิน เพียงเพราะถูกมองเป็นอาชีพ มากกว่าเป็นวัฒนธรรม”

อัฎธิชัย ศิริเทศ
ทีมงานไทยเอ็นจีโอ รายงาน
3 กรกฎาคม 2547