ยางพาราเอื้ออาทร : ขบวนการทำลายป่าถาวรของรัฐ

ท่ามกลางเศรษฐกิจกำลังฟื้นตัวในปัจจุบัน ราคาพืชผลของเกษตรกรหลายชนิดมีราคา โดยเฉพาะราคายางพารานั้นสูงมากหากเปรียบเทียบในรอบหลายๆ ปี ทำให้รัฐยิ่งออกนโยบายส่งเสริมและมุ่งเน้นเข้ามาร่วมวางแผน การจัดการ การตลาดและในกระบวนการการผลิตอื่นๆ อย่างสำคัญ ซึ่งทั้งหมด ล้วนแต่เป็นรูปแบบการปลูกพืชเชิงเดี่ยวทั้งสิ้น โดยปิดโอกาสการพยายามนำเสนอทางเลือกการปลูกพืชเศรษฐกิจรูปแบบอื่นๆ ที่ยั่งยืนและสอดคล้องกับระบบนิเวศหรือก่อผลกระทบน้อยกว่า อย่างเช่น กรณีการปลูกยางพาราในเขตภาคใต้ ซึ่งตลอดเวลาหลายทศวรรษที่รัฐได้เข้ามาสนับสนุนส่งเสริมนั้น ได้ก่อให้เกิดการบุกรุกพื้นที่ป่ามหาศาล การใช้สารเคมีอย่างหนัก และยังต้องพึ่งพิงนโยบายด้านราคาจากภาครัฐบาลตลอดเวลา และในท่ามกลางราคายางพาราถีบตัวสูงขึ้นจนเกษตรกรสวนยางพาราภาคใต้ ต่างชื่นมื่นอยู่ รัฐบาลภายใต้การนำของ พ.ต.ท.ดร.ทักษิณ ชิณวัตร นากยกรัฐมนตรี ก็ได้ออกนโยบายยางพาราเอื้ออาทรขึ้นมาอีก เพื่อเร่งให้มีการพลิกเปลี่ยนสวนยางพาราเพื่อปลูกยางพันธุ์ใหม่ โดยรับซื้อและรับจำนำไม้ยางจากเกษตรกรในราคาไร่ละ 30,000 บาท ซึ่งนโยบายนี้ได้ผ่านมติคณะรัฐมนตรี (ครม.) ไปเมื่อวันที่ 11 มกราคม ที่ผ่านมา

กำราบ พานทอง

นายกำราบ พานทอง ที่ปรึกษาโครงการวิจัยผลกระทบจากพืชเชิงเดี่ยว (กรณีสวนยาง ) วิจารณ์นโยบายยางพาราเอื้ออาทรพร้อมยื่นข้อเสนอ ว่า "ผมมีข้อคิดเห็นสั้นๆ กับนโยบายนี้ อยู่ 3 ประเด็น คือ

1) การให้เกษตรกรเปลี่ยน หรือ ปลูกยางพาราทดแทนต้นเดิม โดยเฉพาะในพื้นที่ป่า กำลังเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้ส่งผลต่อ อย่างแรกนะครับ ทำลายพันธุกรรมพืชต่างๆ ในเขตป่า ส่งผลถึงการทำลายระบบนิเวศในเขตป่านั้นด้วย อันที่สอง การปลูกไม้ยางพาราที่รัฐส่งเสริมนั้น เกษตรกรมักใช้สารเคมีสูงมาก โดยเฉพาะในเขตภาคใต้นั้นสูงที่สุด ซึ่งอันตรายทั้งต่อพืช สัตว์ และสุขภาพของเกษตรกร อันที่สาม ในกรณีสวนยางในเขตป่าต้นน้ำ เขตลำคลอง ลำธาร ทำให้เกิดการปนเปื้อนสารเคมีสูงมาก ซึ่งขณะนี้ก็กำลังมีการวิจัยรวบรวมปัญหาสารเคมีปนเปื้อนในพื้นที่สวนยางและสวนผลไม้ ในพื้นที่ภาคใต้ อันที่สี่ ก่อให้เกิดการทำลายพื้นที่ป่านับล้านไร่ และนอกจากนี้ นโยบายนี้เท่ากับเป็นการส่งเสริมให้มีการบุกรุกพื้นที่ป่าเพิ่ม ทั้งๆ ที่ในปัจจุบันพื้นที่ป่ามีเหลือน้อยมากและขยายไม่ได้แล้ว

2) ทำไมต้องออกนโยบายเร่งให้เกษตรกรตัดไม้ยางพาราออกจากพื้นที่สวน หรือพื้นที่ป่า ซึ่งในข้อเท็จจริงก็คือ เกษตรกรอาจจะคิดรูปแบบการจัดการสวนยางของตนไปในรูปแบบอื่นๆ ที่ดีกว่าก็ได้ อย่างน้อยเกษตรกรมีเวลาคิดมากขึ้นว่าจะจัดการสวนยางตนเองอย่างไร โดยเฉพาะพืชร่วมสวนยาง แต่การสนับสนุนให้เปลี่ยนและปลูกยางพันธุ์ใหม่ คือการขยายการทำลายพื้นที่ป่าที่รวดเร็วที่สุด ในขณะที่สถานการณ์การปลูกยางพารากำลังเพิ่มสูงขึ้นมากในแถบอินโดจีน ซึ่งรัฐจะรับประกันราคาได้แน่หรือ โดยเฉพาะหากพ้นรัฐบาลนี้ไป ใครจะรับประกันการผันผวนของราคายางพารา ทั้งๆ ที่เกษตรกรสวนยางใช้เวลาถึง 7 ปี ครึ่งสำหรับการรอผลผลิต ซึ่งนับว่านานมาก

3) เกษตรกรสวนยางพาราในประเทศไทย 85% เป็นเกษตรกรสวนยางขนาดเล็ก การที่รัฐให้กู้เงินทุนกรณีแปลงสินทรัพย์และรับซื้อไม้ยางอาจจะทำให้ที่ดินหลุดมือเกษตรกรไปได้ และนั่นคือการเปิดโอกาสให้กลุ่มนายทุนที่ดินขนาดใหญ่เข้ามาช้อนซื้อที่ดินเกษตรกรหรือไม่

ข้อเสนอของผมตอนนี้ ในกรณีสวนยางในพื้นที่ป่าต้นน้ำ หรือพื้นที่ในเขตป่า รัฐไม่ควรสนับสนุนให้ปลูกพืชเชิงเดี่ยว แต่ควรสนับสนุนให้เกษตรกรปลูกพืชผสมผสานซึ่งสามารถทำได้ เพราะเกษตรกรทำได้ผลมาแล้ว โดยเฉพาะพื้นที่ลาดชัน ซึ่งเป็นลักษณะภูมิประเทศภาคใต้ส่วนใหญ่ การส่งเสริมให้ตัดไม้ยางปลูกใหม่ อาจจะทำให้เกิดการชะล้างหน้าดินสูง เนื่องจากน้ำไหลเร็ว แรงและอาจจะมีปัญหาน้ำท่วมฉับพลันได้ในเขตตอนล่าง ปัญหานี้รัฐต้องสนับสนุนการปลูกพืชรากลึก หรือพืชทรงพุ่ม ซึ่งต้องเป็นเศรษฐกิจที่รัฐส่งเสริมได้ ประเด็นต่อมา รัฐไม่ควรจะเร่งออกนโยบายเพื่อสร้างแรงจูงใจแก่เกษตรกรมากเกินไป ซึ่งทำลายระบบการเรียนรู้ การหาทางเลือกที่จำเพาะและสอดคล้องกับเกษตรกร ว่าจัดการพื้นที่สวนตนเองอย่างไร วางแผนเช่นไร กระบวนเหล่านี้สำคัญ และรัฐน่าจะสนใจหาแนวทางคอยสนับสนุนช่วยเหลือ

อีกประเด็นหนึ่ง จากการทำการวิจัยศึกษาผลกระทบของชาวบ้านที่กำลังดำเนินการอยู่นี้นั่น พบว่ามีผลกระทบจากกรณีสวนมาก ดังนั้นรัฐจึงน่าจะเข้ามาศึกษาบทเรียนจากเกษตรกรสวนยางว่ามีผลกระทบอย่างไร และมีองค์ความรู้อะไรเกิดขึ้นจากประสบการณ์ของเกษตรกรสวนยาง ข้อสำคัญคือ การปลูกยางพาราที่รัฐควรเน้น ให้มากในการปลูกในเมืองไทยนั้น ควรเป็นพันธุ์ยางพาราที่เข้ากันได้กับพืชพื้นเมืองและพืชอื่นๆ ซึ่งต่างจากที่เห็นในปัจจุบันเป็นพันธุ์ยางพาราที่ต้องปลูกเดี่ยวๆ

ในขณะเดียวกันชาวสวนยางขนาดเล็กต้องพัฒนารูปแบบการพึ่งตนเองในหลายๆ ทิศทางด้วย อาทิ การปลูกพืชชนิดอื่นๆ ผสมผสนกันในสวนยางเช่น สมุนไพร ไม้ใช้สอย พืชผัก พื้นบ้าน เป็นต้น เนื่องจากพื้นที่สวนยางในปัจจุบันนั้น ไม่สามารถจะขยายให้เพียงพอกับความต้องการได้อีกแล้ว ด้วยเหตุนี้ ชุมชนต้องคิดหาวิธีการพึ่งพาตนเองให้ได้ สร้างความเข้มแข็งในชุมชนในการผลิต การแปรรูปทั้งจาก ยางพารา จากพืชชนิดอื่นๆ เพื่อสร้างมูลค่าผลผลิตที่เกี่ยวกับสวนยาง มีองค์กรชุมชน องค์กรกลุ่มที่จัดการเข้มแข็ง และรัฐเองก็ต้องมีนโยบายส่งเสริมสนับสนุนจากหลายๆ ด้าน อย่างเพียงพอเพื่อให้ชาวสวนพึ่งตนเองได้ ที่สำคัญ รัฐต้องเตรียมการขยายระบบตลาด เพื่อให้ชุมชนอยู่ได้จริง มีระบบการผลิต การแปรรูป การจัดการและการจำหน่าย เพราะอย่าลืมว่า เกษตรกรสวนยางขนาดเล็กนั้นมีมากถึง 85%

ประเด็นสุดท้าย รัฐควรจะแก้ไขกฎหมายกองทุนสงเคราะห์สวนยาง เพราะกองทุนเหล่านี้เข้าไปให้ทุนคล้ายๆ กับให้เงินทดแทนเกษตรกรที่ปลูกยางใหม่ ซึ่งเป็นยางพันธุ์ แล้วปลูกแบบเชิงเดี่ยว และสงเคราะห์ถึง 7 ปีครึ่งจนกว่าสวนยางจะได้ผล ดังนั้นรัฐควรจะแก้ไขกฎหมายนี้และกฎหมายอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องในการปลูกยางเชิงเดี่ยว เพื่อขยายการสนับสนุนทุนไปถึงเกษตรกรที่ปลูกยางแบบผสมผสานด้วย โดยรัฐใช้เงินกองทุนเดียวกันนั้น และสงเคราะห์ 7 ปีครึ่งเช่นเดียวกัน เพื่อเกษตรกรกลุ่มปลูกพืชผสมผสาน สามารถพึ่งตนเองได้และได้รับการสนับสนุนจากรัฐอย่างเท่าเทียมกัน" นายกำราบกล่าว

จับ เย็นทั่ว

ป่ายางพาราริมเทือกเขาบรรทัด

อัฎธิชัย ศิริเทศ
ทีมงานไทยเอ็นจีโอ รายงาน
8 มีนาคม 2547