การจัดสวัสดิการชุมชนของกรุงเทพมหานคร ยังคงเป็นปัญหาที่ชาวชุมชนต่างคน ต่างคิด ต่างทำ ด้วยจิตกุศลอยากช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ หรือเป็นการจัดกิจกรรมตามที่สำนักงานเขตกำหนดให้คณะกรรมการชุมชนดำเนินงาน เพราะทางราชการต้องปฏิบัติตามแนวนโยบายกระจายอำนาจของรัฐ พร้อมทั้งให้การสนับสนุนงบประมาณของสำนักงานเขตตามแผนงานโครงการมากบ้างน้อยบ้างขึ้นกับหลายปัจจัย คณะกรรมการชุมชนต้องรับฟังคำสั่งหรือนโยบายของสำนักงานเขต ด้วยเหตุผลที่ผู้อำนวยการเขตเป็นผู้ออกคำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการชุมชนที่มาจากการเลือกตั้งของชาวชุมชน การทำงานลักษณะนี้เข้าข่ายการทำงานแบบพึ่งพิงรัฐ เป็นที่คุ้นชินกันมานานระหว่างหน่วยงานภาครัฐและประชาชน

ปัจจุบัน การทำงานกับชุมชนเปลี่ยนไป ตามบทบัญญัติรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ที่กำหนดให้รัฐลดบทบาทเล็กลง และส่งเสริมให้ประชาชนมีบทบาทมากขึ้น เปิดโอกาสให้ประชาชนแสดงความคิดเห็นและร่วมตัดสินใจ ในการทำกิจกรรมหรือบริการสังคมร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ ในทางปฏิบัติกลับไม่เป็นผลสำเร็จ ดังนั้นรัฐจึงได้ออกเป็นกฎหมายให้อำนาจตัดสินใจโดยตรงแก่ประชาชนในการเลือกจัดกิจกรรม หรือบริการตามความต้องการของตนเองได้ และมีสิทธิขอรับเงินสนับสนุนในการจัดโครงการสวัสดิการชุมชน ตาม พ.ร.บ.ส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคม พ.ศ. 2546 และแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2550 มีประเด็นที่สำคัญและเป็นประโยชน์แก่ชุมชนมากที่สุด คือ การสนับสนุนกลุ่มประชาชนที่เคยจัดกิจกรรมอยู่แล้วมานานเป็น 1 ปี มีสิทธิยื่นขอรับรองสถานภาพเป็น "องค์กรสวัสดิการชุมชน" ตาม พ.ร.บ.นี้ โดยไม่ต้องเสียเงินทุนในการจัดตั้งองค์กรสวัสดิการชุมชนใดๆ เพื่อแสดงว่าองค์กรนั้นทำงานเป็นที่ยอมรับ "แบบมืออาชีพ" ในการจัดสวัสดิการชุมชน ไม่ใช่ทำงานเพื่อความสุขของตนเอง แต่ทำงานโดยมีเป้าหมายเพื่อช่วยเหลือผู้อื่นที่เดือดร้อนให้สามารถแก้ปัญหาตนเองได้และเรียนรู้วิธีแก้ปัญหาของตนเองในโอกาสต่อไป หรือ "ช่วยเขาให้สามารถช่วยตนเองได้" (Self- help) สามารถออกแบบ (Design) การจัดกิจกรรมทั้งในด้านการป้องกัน แก้ไข พัฒนา หรือ การคุ้มครองสิทธิประชาชน อาจเป็นกิจกรรมหรือบริการด้านต่างๆที่สามารถอธิบายได้ว่าสิ่งนั้นจะทำให้คุณภาพชีวิตของผู้รับบริการหรือผู้มีส่วนร่วมกิจกรรมดีขึ้นในด้านใดด้านหนึ่ง หรือหลายด้านรวมกัน เช่น บริการด้านการศึกษา สุขภาพอนามัย ที่อยู่อาศัยและสิ่งแวดล้อม การมีงานทำและรายได้มั่นคง การพักผ่อนหย่อนใจ ความมั่นคงในชีวิตและทรัพย์สิน หรือบริการสังคมอื่นๆตามความจำเป็น

ปัญหาความซ้ำซ้อนในการทำงานกับชุมชนของหน่วยราชการที่ต้องปฏิบัติงานตามนโยบายรัฐบาล ทำให้ชุมชนมีความสับสนเป็นอย่างมาก เพราะเจ้าหน้าที่จากหน่วยงานต่างๆ ได้ลงมาทำงานกับชุมชน โดยใช้แนวคิดชุมชนเป็นฐานจัดกิจกรรม (Community based) ตามโครงการที่ได้รับมอบหมายและจัดสรรเงินสนับสนุนมากบ้าง น้อยบ้าง ตามแผนงานโครงการ ชุมชนจึงมีรายได้บ้าง เล็กๆน้อยๆในการทำหน้าที่ตามบทบาทเหล่านั้นตามความมุ่งหมายของโครงการ เช่น อาสาสมัคร สาธารณสุข ผู้ช่วยนักวิจัย การเฝ้าระวังปัญหายาเสพติด การฝึกอาชีพ การทำบัญชีครัวเรือน เป็นต้น หน่วยงานดังกล่าวมีทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ภาควิชาการเช่น สถาบันการศึกษา มูลนิธิต่างๆ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน กองทุนแม่ของแผ่นดิน ปปส. สสส. เป็นต้น ในการจัดการกับความสับสนในการทำงานกับชุมชน ควรทำความเข้าใจในเรื่อง "การจัดสวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการ" (Integrated Community Welfare Services) ที่มุ่งถึงการรวมตัวกันในการจัดกิจกรรมสู่การสร้างความสุขมวลรวมของชุมชน กล่าวคือ

คำว่า "สวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการ" มาจากการผสมคำศัพท์ที่มีความหมายต่างๆ ดังนี้
- สวัสดี : Well being : Welfare
- กิจการ : Activities
- ชุมชน : Community : area / function/ interest (พื้นที่ / หน้าที่ / ประเด็น)
- บูรณะ : Integrated
- อาการ : Action

ดังนั้น คำว่า "สวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการ" หมายถึง การรวมเข้าด้วยกันของกิจกรรมที่หลากหลาย บนพื้นที่เดียวกัน ในการจัดกิจกรรม / โครงการบริการสวัสดิการชุมชนที่มีเอกภาพ ส่งให้ทั่วถึงกลุ่มเป้าหมายในชุมชน โดยยึดมั่นอุดมการณ์ร่วมกันในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของชาวชุมชนกระบวนการจัดสวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการ จะช่วยพัฒนาคน ครอบครัว ชุมชนและสังคม ให้บรรลุผลสำเร็จได้เร็วขึ้น ตรงและทันต่อความต้องการของชุมชน โดยวางแผนการใช้ทรัพยากรร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล

จากแผนภาพนี้ แสดงให้เห็นว่า "สวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการ" เป็นการจัดสวัสดิการสังคมแบบ พหุลักษณ์ (Pluralism) ที่มีการประสานการทำงานร่วมกันของ หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาชน ภาคธุรกิจ และภาควิชาการ บริการสวัสดิการชุมชนอาจอยู่ในรูปของเงิน (Cash) สิ่งของ (Kind) หรือ บริการ (Service) ที่จัดไว้ในโครงการสวัสดิการชุมชน ที่ส่งเสริมสนับสนุนให้เกิดการพัฒนาคุณภาพของคน ทั้ง ร่างกาย จิตใจ อารมณ์ สังคม ปัญญา แบบบูรณาการ โดยเชื่อมโยงกับการพัฒนาสังคมแบบองค์รวมทั้งในมิติของเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม การเมืองการปกครอง เทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม อย่างสมดุล มั่นคงและยั่งยืน

จุดมุ่งหมายของการจัดสวัสดิการชุมชน จึงมีดังนี้

- การทำคน ให้เป็นคนดี มีคุณภาพและความสุข
- ช่วยเขาให้เขาช่วยตนเองและพึ่งตนเองได้
- บอกเขาให้แบ่งปันและช่วยผู้อื่นบ้าง
- รับผิดชอบร่วมกันต่อความเดือดร้อนของชุมชน
- สร้างกิจกรรมหรือบริการสวัสดิการ อันจะเป็นหลักประกันความสุขของชาวชุมชน

ลักษณะสำคัญของการบูรณาการสวัสดิการชุมชน เป็นการผสมผสาน หรือรวมเข้าด้วยกันขององค์ประกอบต่างๆ ดังต่อไปนี้

1. บูรณาการวัตถุประสงค์ - สร้างเป็นเครือข่าย
2. บูรณาการกิจกรรม - สร้างโครงการขนาดใหญ่เชื่อมโยงหลากหลายกิจกรรม
3. บูรณาการผู้ใช้บริการ - รวมกลุ่ม / จัดระบบข้อมูล
4. บูรณาการผู้ปฏิบัติ - สร้งกลไกการทำงานร่วมกัน
5. บูรณาการงบประมาณ - การจัดสรรงบประมาณร่วมกัน
6. บูรณาการพื้นที่ทำงาน - การวางแผนพัฒนางาน

กลไกสำคัญในการขับเคลื่อน งานสวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการคือ "แกนนำชุมชน" เป็นผู้นำสังคมที่สำคัญ ทำหน้าที่เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง (Change Leader) มีบทบาทการเป็นผู้นำความคิด อย่างมีเหตุมีผล มีพลังความรู้และอำนาจบารมีที่สร้างความเชื่อถือและศรัทธาของชาวชุมชนทำให้มีความเห็นคล้อยตามและนำไปปฏิบัติ

คุณสมบัติของผู้นำการเปลี่ยนแปลง (Change Leader) ประกอบด้วย

C = Creative : เป็นผู้มีความคิดริเริ่มในสิ่งดีงามที่เป็นประโยชน์แก่ส่วนรวม
H = Honesty : มีความซื่อสัตย์ จริงใจในการทำงานช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นทุกข์
A = Accountability : ทำงานด้วยความรับผิดชอบ โปร่งใส ตรวจสอบได้
N = Network : มีเครือข่ายกัลยาณมิตรที่มีอุดมการณ์ร่วมกันในทำงานเพื่อ ส่วนรวม
G = Generous : เป็นคนใจกว้าง ยอมรับฟังความคิดเห็นที่แตกต่างได้
E = Executive : เป็นนักบริหารมืออาชีพที่ทำงานได้สำเร็จตามวัตถุประสงค์

มูลนิธิเพื่อการบริหารสังคม ตระหนักถึงความสำคัญของการบริหารชุมชนหรือโครงการขององค์กรประชาชน ความต้องการร่วมของชาวชุมชนที่จะดำเนินชีวิตให้มีความสุข ความเจริญก้าวหน้าที่ยั่งยืน สามารถเรียนรู้วิธีการช่วยเหลือและพึ่งตนเองได้ อันเป็นหลักสำคัญในการพัฒนาตนเอง และชุมชน

มูลนิธิเพื่อการบริหารสังคม มีจิตมุ่งมั่นในพันธกิจที่จะ "ติดอาวุธทางปัญญา" และ "ปลดปล่อยความคิดให้เป็นอิสระ" ให้แก่ชาวชุมชนกรุงเทพมหานครได้รับรู้ในสิทธิประชาชนที่พึงมีพึงได้ตามกฎหมาย และการเข้าถึงสิทธิประชาชน จึงนำความรู้เรื่องการจัดสวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการ มาเผยแพร่ในรูปแบบของการจัดการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการแก่แกนนำชุมชนกรุงเทพมหานคร ให้ "เข้าถึง" บริบทของชุมชน ให้ "เข้าใจ" ตนเอง ครอบครัวและชุมชน จนเกิดปัญญานำทางในการ "พัฒนา" ชุมชนอย่างดำรงศักดิ์ศรีแห่งความเป็นมนุษย์และพิทักษ์สิทธ์ของตนเอง โดยใช้แนวทางการจัดสวัสดิการสังคมตามพระราชบัญญัติฯ ส่งเสริมและสนับสนุนให้องค์กรประชาชนมีความเป็นตัวตน (Self identity) ได้การรับรองเป็น "องค์กรสวัสดิการชุมชน" ที่ให้อิสระในการตัดสินใจเลือกเส้นทางการพัฒนาคุณภาพชีวิตตามความต้องการของชุมชน โดยจัดระบบระเบียบความคิดและการกระทำแสดงให้เห็นประจักษ์ในการเขียนโครงการสวัสดิการชุมชนนำเสนอเพื่อขอรับการสนับสนุนจากกองทุนส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคม ตาม พ.ร.บ. ส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2550 และดำเนินการเพื่อสร้างความสุขร่มเย็นของชาวกรุงเทพมหานครโดยทั่วหน้ากัน

รศ.ดร.ทัศนีย์ ลักขณาภิชนชัช
รองประธานมูลนิธิเพื่อการบริหารสังคม

เอกสารประกอบการบรรยายในโครงการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติเรื่อง "การจัดสวัสดิการชุมชนเชิงบูรณาการแกนนำชุมชนกรุงเทพมหานคร"
จัดโดย สภาศูนย์ประสานงานภาคเอกชนแห่งชาติ ร่วมกับ มูลนิธิเพื่อการบริหารสังคม และ เครือข่ายสวัสดิการชุมชนกรุงเทพมหานคร.
ณ ภูโอบ - น้ำใส รีสอร์ท จังหวัดนครนายก.วันที่ 22-23 พฤศจิกายน 2551