Home ข่าวเด่น ข่าวรายวัน English News รายงาน บทความ Sound & VDO Webboard ข้อมูลย้อนหลัง

ตลาดนัดสีเขียว : อัตลักษณ์ของตลาดแห่งทางเลือก และทางรอดของคนมหาสารคาม

by : กนกพร รัตนสุธีระกุล
IP : (124.120.153.237) - เมื่อ : 2/12/2007 02:52 PM

เครือข่ายตลาดนัดสีเขียวเกิดขึ้นจากกระบวนการและแนวคิดของการขับเคลื่อนงานพัฒนาเกษตรกรรมยั่งยืน โดยจังหวัดมหาสารคามได้มี กลุ่มองค์กรทั้งภาครัฐและเอกชนร่วมสนับสนุน หนุนเสริมให้เกษตรกรปรับเปลี่ยนวิถีการผลิตจากเกษตรเคมี สู่ระบบการเกษตรยั่งยืน และมีกลุ่มเกษตรกรที่ปรับเปลี่ยนวิถีการผลิต และมีผลผลิตออกมาสู่ระบบตลาดเพื่อสร้างรายได้ และความยั่งยืนของระบบสิ่งแวดล้อมในไร่นา ผลผลิตของเกษตรกรดังกล่าว โดยส่วนใหญ่เมื่อออกสู่ตลาด ไม่มีความแตกต่างจากระบบผักที่ไม่ปลอดสารพิษ (ราคา และคุณภาพ) ในขณะที่ผู้บริโภค ขาดความรู้ ความสนใจที่จะสร้างระบบการตลาดที่ปลอดภัยทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภค หรือ ผู้บริโภคขาดทางเลือกในการบริโภคสินค้าเกษตร หรือ ผู้บริโภคขาดความมั่นใจในสินค้าที่ตนเองบริโภคว่ามีความปลอดภัย จริง หรือ ไม่ มากน้อยแค่ไหนจากปัญหาดังกล่าวนำมาสู่การแสวงหาทางออกของปัญหาโดยการดำเนินการร่วมกลุ่มกันเพื่อขับเคลื่อนงานเครือข่ายตลาดนัดสีเขียว

องค์กรที่เป็นหน่วยงานหลักในการขับเคลื่อนและผลักดันให้เกิดเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวประกอบด้วย ศูนย์ประสานงานพัฒนาเครือข่ายโครงการสร้างเสริมสุขภาพ จังหวัดมหาสารคาม (สสส.มค) ,เครือข่ายประชาชนสีเขียว (เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก จังหวัดมหาสารคาม) ,โครงการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมที่เสื่อมโทรมในเขตปฏิรูปที่ดินด้วยการทำการเกษตรแบบผสมผสาน (คฟป) , สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัยท้องถิ่น จังหวัดมหาสารคาม, โรงพยาบาลมหาสารคาม และเทศบาลเมืองมหาสารคาม โดยมีวัตถุประสงค์ในการสร้างกระบวนการเรียนรู้ระหว่างกษตรกรเพื่อยกระดับการเรียนรู้และกระบวนการสร้างสำนึกแก่ผู้บริโภค ปัจจุบันเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวได้เริ่มเปิดตลาดเขียวในทุกๆ วันอาทิตย์ตั้งแต่เวลา 14.0 0-19.00 น. สวนสุขภาพ เทศบาลศรีสวัสดิ์ มีเกษตรกรที่นำสินค้าพื้นบ้าน และผลิตภัณฑ์ปลอดสารพิษมาจำหน่ายแก่ผู้บริโภคจำนวน 80 ราย และได้ประชุมร่วมกันเพื่อกำหนดนิยามความหมายของตลาดเขียวไว้ว่า หมายถึง ตลาดที่ปลอดสารพิษ มีการแบ่งปัน รักใคร่ เป็นรูปแบบการผลิตที่ปลูกเอง กินเอง และมีเป้าหมายของตลาดสีเขียว คือการสร้างระบบความมั่นใจทั้งในระบบผู้ผลิตและผู้บริโภค, มีกระบวนการขยายแนวคิด,รูปแบบการทำการเกษตรที่ปลอด (ไร้) สารพิษ มีคุณธรรม จริยธรรม ซื้อสัตย์ ยุติธรรม และมีระบบความสัมพันธ์ทั้งภายในกลุ่มเกษตรกร และเกษตรกับผู้บริโภค โดยมีเครือข่ายและจำนวนเกษตรกรที่ดำเนินการผลิตเกษตรปลอดสาร อาหารพื้นบ้านดังนี้

เครือข่าย พื้นที่เป้าหมาย
สสส.มค หนองผือ, บมทุ่ง, ส่องเหนือ, ใคร่นุ่น
โรงพยาบาลมหาสารคาม หนองกุงเต่า, อุปราช, บ้านร่วมใจ,บ้านดงน้อย, หัวหนองคู
เทศบาลเมือง ธัญญา, โนนศรีสวัสดิ์
เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือกภาคอีสาน (มั่นยืน) บ้านแมด, หนองโง้ง, หนองคู, บ้านตำแย
โครงการปฏิรูปที่ดินในเขตเสื่อมโทรม โนนธรรม, โนนทอง

เป้าหมายของการดำเนินการจัดตั้งเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวเพื่อดำเนินงานส่งเสริมระบบการผลิต การแปรรูปที่เอื้อต่อสุขภาพในพื้นที่เขตเทศบาลเมือง และในจังหวัดมหาสารคาม และสามารถผลิตอาหารที่ปลอดภัยให้แก่ผู้บริโภค โดยแนวคิดในการดำเนินงาน

- การสร้างทางเลือกให้กับผู้บริโภคได้บริโภคอาหารที่ปลอดภัยจากสารพิษ
- เป็นการส่งเสริม สนับสนุนเกษตรกรยั่งยืนที่ทำการผลิตในวิถีพอเพียงได้มีช่องทางกระจายสินค้าในราคาที่เป็นธรรม
- เป็นการเชื่อมโยงประสบการณ์เรียนรู้ระหว่างผู้ผลิตกับผู้ผลิต และผู้ผลิตกับผู้บริโภค โดยมีพื้นที่สาธารณประโยชน์เป็นศูนย์กลางในการแลกเปลี่ยนเรียนรู้


โดยมีวัตถุประสงค์การดำเนินงานดังนี้

1. เพื่อรณรงค์เผยแพร่ผลผลิตที่เอื้อต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม
2. เพื่อส่งเสริมเกษตรกรรายย่อยที่ทำการผลิตในวิถีเกษตรพอเพียง
3. เพื่อเป็นเวทีระหว่างกลุ่มผู้ผลิตและผู้บริโภคในรูปแบบตลาดที่เป็นธรรม
4. เพื่อเป็นเวทีเชื่อมโยงประสบการณ์ความรู้จากผู้ผลิตสู่ผู้บริโภค


กฎระเบียบของตลาดนัดสีเขียว
สำหรับสินค้า ที่ให้มีการขายในตลาดสีเขียว มีเงื่อนไขดังต่อไปนี้

1. เน้นผัก ผลไม้จากแปลงเกษตรกรและต้องตามฤดูกาล
2. เนื้อสัตว์ และอาหารแปรรูป เน้นผลผลิตในครัวเรือน เช่น ไก่ เป็ด ไข่ ที่เลี้ยงในระบบอินทรีย์หรือธรรมชาติ
3. ไม่ใช้ยาฆ่าแมลง
4. ไม่ใช้สารเคมี ปุ๋ยเคมี
5. มีองค์กรสังกัด และให้การรับรอง
6. มีโครงสร้างการทำงาน และมีการปฏิบัติจริง
7. มีการออมทรัพย์ภายในกลุ่ม (แล้วแต่ความเหมาะสมขององค์กรรับรอง)
8. มีการตรวจ ติดตามระดับแปลงสม่ำเสมอ โดยให้ถือเป็นหน้าที่ขององค์กรสังกัด หรือใช้กลุ่มเป็นกลไกในการตรวจสอบกระบวนการผลิต หรือดำเนินการร่วมกัน
9. ใช้สารอินทรีย์ในการเพิ่มผลผลิต
10. ไม่ใช้สารเคมีในการแปรรูปอาหาร (สารเคมีตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข และผงชูรส)

การบริหารจัดการตลาดนัดสีเขียว
ตลาดนัดสีเขียว มีมาตรฐานงานตลาด คือ

- การตรวจแปลงในทุกพื้นที่ โดยมีทีมพี่เลี้ยงและทีมวิจัยเป็นผู้ดำเนินงาน
- อาหาร เน้นที่ความเป็นท้องถิ่นอีสาน
- สมาชิกของเครือข่าย มาจากการคัดเลือก และการรับรองขององค์กรเครือข่ายคณะกรรมการตลาด มาจากการเสนอชื่อของแต่ละองค์กร ทั้ง 5 องค์กร


จากการเก็บรวบรวมข้อมูลจากงานวิจัยการสร้างกระบวนการเรียนรู้เพื่อนำไปสู่ความเป็นเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวอย่างมีส่วนร่วม ภายใต้การสนับสนุนจาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.มหาสารคาม) พบว่า อัตลักษณ์ของเครือข่ายตลาดนัดสีเขียว จึงอยู่ที่ (1) อัตลักษณ์ในเชิงวิธีคิด ที่มองระบบการการทำการเกษตรกรรมยั่งยืนที่ไม่ทำลายระบบสิ่งแวดล้อม เน้นระบบการผลิตที่พึ่งพาตนเอง ลดการพึ่งพาปัจจัยภายนอก ใช้องค์ความรู้และภูมิปัญญาท้องถิ่น มาพัฒนาและต่อยอดให้มีความเหมาะสมกับระบบนิเวศท้องถิ่น (Ecological base) (2) อัตลักษณ์เชิงปฏิบัติการ/วิถีการผลิต ที่มุ่งเน้นการผลิตที่ไม่ใช้สารเคมี เช่น ปุ๋ยเคมี และยาฆ่าแมลง หากแต่พัฒนาระบบนวัตกรรมท้องถิ่น มาสู่การทำปุ๋ยอินทรีย์ การทำน้ำหมักชีวภาพ องค์ความรู้เชิงเทคนิคที่ส่งผลให้เกษตรกรสามารถสร้างรายได้และลดรายจ่ายในระบบการทำการเกษตรได้ และมีการสร้างกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง (3) อัตลักษณ์เชิงเป้าหมาย เป็นอีกมิติหนึ่งของเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวที่มุ่งเน้นเป้าหมายที่สมดุลระหว่างเป้าหมายเชิงสิ่งแวดล้อมในแง่ของการอนุรักษ์และฟื้นฟูระบบนิเวศ เป้าหมายของสังคมในแง่ของการสร้างโอกาส และความเสมอภาคให้แก่สังคม เป้าหมายเชิงเศรษฐกิจ คือเป็นระบบการค้าที่เป็นธรรม

นอกเหนือจากอัตลักษณ์ดังกล่าวแล้วกระบวนการขับเคลื่อนเครือข่ายตลาดนัดสีเขียว จะต้องมีกระบวนการหนุนเสริมเพื่อให้เกิดความเข้มแข็งในกระบวนการสร้างตัวตนของเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวดังต่อไปนี้เพื่อนำมาสู่ความยั่งยืนที่ต่อเนื่องและเป็นทางเลือกให้แก่สังคมดังนี้

(1) การสร้างอัตลักษณ์ของผู้ผลิตให้จัดการระบบการผลิตที่ปลอดภัยต่อตนเองและสภาพแวดล้อม, มีคุณธรรมและร่วมรับผิดชอบต่อสังคม (2) การสร้างอัตลักษณ์ผู้บริโภค คือ การสร้างความตระหนักในการบริโภคอาหารที่ปลอดสารพิษ ปรับเปลี่ยนทัศนคติในการบริโภคที่เป็นไปตามกระแสของการปลูกพืชเศรษฐกิจเพื่อขาย มาเป็นการบริโภคผักพื้นบ้าน อาหารพื้นเมืองที่มีความสอดคล้องกับฤดูกาล (3) อัตลักษณ์กระบวนการกลุ่ม เน้นการเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรในฐานะคนใน สร้างกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อพัฒนาและยกระดับองค์ความรู้ (4) การสร้างอัตลักษณ์ของการบริหารจัดการเครือข่ายที่เน้นให้สมาชิกและคณะกรรมการได้เข้ามามีส่วนร่วมในการบริหารจัดการ เน้นความโปร่งใส ตรวจสอบได้ (5) อัตลักษณ์การสร้างพื้นที่สาธารณะ โดยการผลักดันช่องทางการสื่อสารสาธารณะต่อสาธารณชน สร้างพื้นที่ของการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างผู้ผลิตและผู้บริโภค ระหว่างเกษตรกรกับเกษตรกร และระหว่างภาคชนบทและภาคชุมชนเมือง

กนกพร รัตนสุธีระกุล
ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
หัวหน้าโครงการวิจัย กระบวนการเรียนรู้เพื่อนำไปสู่ความเป็นเครือข่ายตลาดนัดสีเขียวอย่างมีส่วนร่วม

Share